36 χρόνια από τον θάνατο του Γιάννη Ρίτσου: ο ποιητής που άλλαξε το ελληνικό τραγούδι

Συμπληρώνονται σήμερα 36 χρόνια από τον θάνατο του Γιάννη Ρίτσου, ο οποίος έφυγε από τη ζωή στις 11 Νοεμβρίου 1990, σε ηλικία 81 ετών. Ο ποιητής θεωρείται μία από τις κορυφαίες μορφές της ελληνικής λογοτεχνίας, με έργο που ξεπέρασε τα εθνικά σύνορα. Η ποίησή του άφησε βαθύ αποτύπωμα και στη δισκογραφία.

Από τον «Επιτάφιο» στη νέα πορεία του τραγουδιού

Η πρώτη ολοκληρωμένη παρουσία του Ρίτσου στον δίσκο ήταν ο κύκλος «Επιτάφιος», σε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Το έργο συνέβαλε αποφασιστικά στη μεταμόρφωση του ελληνικού τραγουδιού και άνοιξε δρόμους που ακολούθησαν πολλοί δημιουργοί.

Ο Μάνος Χατζιδάκις είχε σχολιάσει τη δουλειά του Θεοδωράκη με τα λόγια: «Για πρώτη φορά έχουμε συνθέτη που βασίζεται απόλυτα στη λαϊκή μουσική. Με πολύ απλές μελωδίες καταφέρνει να ολοκληρώσει το τεράστιο θέμα του “Επιτάφιου”».

Το «Καπνισμένο Τσουκάλι»

Το 1975 κυκλοφόρησε από την Columbia το «Καπνισμένο Τσουκάλι», σε μουσική του Χρήστου Λεοντή και ποίηση του Ρίτσου. Το τραγούδησαν ο Νίκος Ξυλούρης, η Τάνια Τσανακλίδου και ο Βασίλης Μπαρνής, ενώ ο ίδιος ο ποιητής διαβάζει επιλεγμένα αποσπάσματα.

Ο Ρίτσος έγραψε το ποίημα στο στρατόπεδο πολιτικών κρατουμένων στο Κοντοπούλι της Λήμνου, όπου κρατήθηκε από τον Δεκέμβριο του 1948 έως τον Φεβρουάριο του 1949. Το έργο ανήκει στη συλλογή «Αγρύπνια».

Ο Λεοντής αφηγείται ότι γνώρισε τον ποιητή στις 12 Μαρτίου 1963, ημέρα της πρώτης του συναυλίας με τον Λοΐζο στο θέατρο «Ακροπόλ». Από τότε μελετούσε συστηματικά την ποίησή του. Τη μουσική την έγραψε, όπως λέει, το 1973, την περίοδο της δικτατορίας και των γεγονότων της Νομικής. Μέσα σε δύο-τρεις ημέρες είχε ολοκληρώσει τα πρώτα τραγούδια: «Ήταν μακρύς ο δρόμος», «Αυτά τα κόκκινα σημάδια» και «Ξέρουμε».

Σύμφωνα με τον συνθέτη, τα πρωτοπαρουσίασε το ίδιο βράδυ σε μπουάτ της Πλάκας, στην οδό Θόλου, όπου τραγουδούσε ο Γιώργος Ζωγράφος. Στο μαγαζί βρίσκονταν δεκάδες φοιτητές, πολλοί τραυματισμένοι ή επηρεασμένοι από τα δακρυγόνα, ύστερα από τις διαδηλώσεις στο κέντρο. Ο Λεοντής περιγράφει μια φορτισμένη ατμόσφαιρα: μετά το τελευταίο τραγούδι κανείς δεν χειροκρότησε, αλλά οι νέοι ήταν αγκαλιασμένοι και δάκρυζαν.

Η αντίδραση του ποιητή

Ο Λεοντής ζήτησε να δει τον Ρίτσο, κυρίως για να τον ενημερώσει για κάποιες «μικροαυθαιρεσίες» τεχνικής φύσεως, όπως η μετατόπιση ή η επανάληψη στίχων. Του πήγε μια πρόχειρη ηχογράφηση σε μαγνητοταινία. Ο ποιητής την άκουσε μόνος του και την επομένη τηλεφώνησε ενθουσιασμένος. Όπως μεταφέρει ο συνθέτης, ο Ρίτσος του είπε ότι τα τραγούδια είχαν μια δύναμη που ούτε ο ίδιος είχε φανταστεί και ότι ανέδειξαν το στοιχείο της αισιοδοξίας και της ομορφιάς της ζωής μετά τη μάχη.

Ο Λεοντής θεωρεί τον Ρίτσο έναν από τους δασκάλους του, μαζί με τον Κουν, τον Τσαρούχη, τον Χατζιδάκι και τον Θεοδωράκη. Το «Καπνισμένο Τσουκάλι» παρουσιάστηκε ολόκληρο για πρώτη φορά στη μπουάτ «Αγρύπνια», που είχε ανοίξει ο ίδιος στην Πλάκα. Εκεί το τραγουδούσε η Ελένη Μαντέλου.