Από τον «Μαγκήσιο» Δον Κιχώτη ως τους free lancers: ιστορίες λέξεων
Μεταφράσεις του 19ου αιώνα, γαλλικές προφορές διασήμων, λέξεις μόνο σε πληθυντικό και η ετυμολογία των λέξεων «ντελίριο» και «free lancer».
Η μετάφραση του «Δον Κιχώτη» το 1864, οι γαλλικές εκδοχές γνωστών ονομάτων, τα ουσιαστικά που δεν έχουν ενικό ή πληθυντικό και η καταγωγή των λέξεων «ντελίριο» και «free lancer» συνθέτουν έναν μικρό γλωσσικό περίπατο με πολλές αποκαλυπτικές λεπτομέρειες.
Ο «Μαγκήσιος» και ο «Σουρσίλ»
Το 1862 ο Ιωάννης Ισιδωρίδης Σκυλίτσης απέδωσε στα ελληνικά το «Les Misérables» του Ουγκώ ως «Οι Άθλιοι». Ο Σκυλίτσης ήταν συγγραφέας, μεταφραστής και εκδότης εφημερίδων. Δύο χρόνια αργότερα μετέφρασε και τον «Δον Κιχώτη» του Θερβάντες. Ο πλήρης τίτλος του έργου είναι «Ο πολυμήχανος ιδαλγός Δον Κιχότε ντε λα Μάντσα». Ο μεταφραστής δεν αρκέστηκε στο «Δον Κιχώτης» και έγραψε «Δον Κιχώτης ο Μαγκήσιος». Η λέξη θυμίζει κάτι ανάμεσα στον «μαρκήσιο» και στο παράγωγο της λέξης «μάγκας».
Για τον Τσόρτσιλ, η δημοσιογράφος Τέτα Παπαδοπούλου διηγείται ότι Γάλλοι φίλοι της τον έλεγαν «Σουρσίλ». Παρόμοιες γαλλικές προφορές διασήμων είναι ο «Μπακ» (Bach), ο «Μοζάρ» (Mozart), ο «Ραμπράν» (Rembrandt) και ο «Ζιμί Αντρίξ» (Jimmy Hendrix).
Λέξεις μόνο στον πληθυντικό ή μόνο στον ενικό
Τα πληθυντικόληκτα, γνωστά και με τον λατινικό όρο pluralia tantum, είναι λέξεις που δεν έχουν ενικό. Τέτοιες είναι τα τρόφιμα, τα λεφτά, τα κόλλυβα, τα πάνδεινα, τα νιάτα, τα γηρατειά, τα ούρα, τα εντόσθια, τα κάλαντα, τα ρέστα και τα αιγοπρόβατα. Υπάρχουν όμως και εξαιρέσεις. Στην αργκό ή στο αστείο, τα «νιάτα» μπορούν να γίνουν ενικός, όπως στη φράση «οργισμένο νιάτο». Το «αιγοπρόβατο» θα μπορούσε να υπάρξει μόνο ως κάτι σαν υβρίδιο δύο ζώων.
Υπάρχουν και ουσιαστικά που δεν έχουν πληθυντικό: η ειρήνη, η πλήξη, η κούραση, η πλάση, το χάος, το οξυγόνο, το ύφος. Δεν ακούμε συνήθως για «πλήξεις» ή «χάη», εκτός από τον Καρυωτάκη, που έγραψε για «ξεχαρβαλωμένες κιθάρες». Οι γλωσσικές χρήσεις αλλάζουν, και η εποχή χαρακτηρίζεται από έντονη γλωσσοπλαστική διάθεση.
Από το αλέτρι στο «ντελίριο»
Η λέξη «ντελίριο» χρησιμοποιείται τόσο με ιατρική και ψυχολογική έννοια όσο και πιο ευρέως, π.χ. για τον ενθουσιασμό οπαδών μετά από μεγάλη νίκη. Προέρχεται από το λατινικό delirium. Η ρίζα του είναι το ουσιαστικό lira, που στα λατινικά σημαίνει την αυλακιά που αφήνει το άροτρο όταν οργώνει. Το lirare σημαίνει ακολουθώ την προδιαγεγραμμένη πορεία, άρα το de-lirare σημαίνει βγαίνω από τη χαραγμένη γραμμή και, κατ' επέκταση, από την κοινώς αποδεκτή συμπεριφορά. Από εκεί προκύπτει και ο όρος «τρομώδες παραλήρημα», απόδοση του delirium tremens.
Ενδιαφέρουσα είναι και η καταγωγή του «free lancer», δηλαδή αυτού που δεν είναι μισθωτός και προσφέρει τις υπηρεσίες του σε όποιον δίνει τους καλύτερους όρους. Το lancer στα αγγλικά είναι ο λογχοφόρος. Η σύνδεση οδηγεί στους condottieri της Ιταλίας της Αναγέννησης, που επάνδρωναν τις condotte, στρατιωτικές μονάδες οι οποίες πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους στον ηγεμόνα ή στην πόλη που πλήρωνε καλύτερα. Ήταν, κατά κάποιον τρόπο, «ελεύθεροι λογχοφόροι».
Ως γνωστοί κοντοτιέροι του 15ου αιώνα αναφέρονται ο Γκαταμελάτα και ο Μπαρτολομέο Κολεόνι. Οι έφιππους ανδριάντες τους, έργα του Ντονατέλο και του Βερόκιο αντίστοιχα, δεσπόζουν στην Πάντοβα και στη Βενετία, μπροστά από την εκκλησία των Σάντι Τζοβάνι ε Πάολο. Ο Κολεόνι είχε στον θυρεό του ως έμβλημα τρεις όρχεις, παίζοντας με την ηχητική ομοιότητα των λέξεων Colleoni και coglioni.
