Από τον Ναπολέοντα στο Pilates: η ιστορία της γυμναστικής ως καθρέφτης των εποχών

Γυμναστήρια, στούντιο Pilates και χώροι CrossFit εμφανίζονται σχεδόν σε κάθε γειτονιά και δείχνουν πόσο έχει εδραιωθεί η άσκηση στην καθημερινότητα, στην κοινωνική ζωή και στην εικόνα που θέλει να προβάλλει κάποιος. Η σύνδεση της γυμναστικής με την κοινωνική ταυτότητα και τα κυρίαρχα πρότυπα κάθε εποχής δεν είναι όμως πρόσφατο φαινόμενο. Έχει ιστορία τουλάχιστον δύο αιώνων, με αφετηρία τους ναπολεόντειους πολέμους.

Η υπόθεση αυτή προκύπτει από την ανάλυση δύο ακαδημαϊκών, της Δρ Κλερ Γουόρντεν και του Δρ Κόνορ Χέφερναν. Κατά τους ίδιους, η σωματική άσκηση δεν υπήρξε ποτέ αποκλειστικά ζήτημα υγείας. Ο τρόπος που γυμνάζονται οι άνθρωποι αντανακλά τις κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές αντιλήψεις της κάθε περιόδου.

Όταν οι μύες σήμαιναν εθνική ισχύ

Το 1806, η γαλλική εισβολή στην Πρωσία κατέληξε σε στρατιωτική ήττα. Ο Φρίντριχ Λούντβιχ Γιαν την απέδωσε στη σωματική υστέρηση των Πρώσων. Το 1811 δημιούργησε υπαίθριο χώρο εκγύμνασης, όπου νεαροί άνδρες ασκούνταν στο τρέξιμο, στην αναρρίχηση, στην πάλη και στα άλματα. Σε εκείνον αποδίδεται και η επινόηση του μονόζυγου και των παράλληλων ζυγών.

Η πρακτική εξαπλώθηκε στην Ευρώπη και η Αγγλία απέκτησε την πρώτη υπαίθρια σχολή γυμναστικής το 1825. Η λογική ήταν ότι ένα ισχυρό κράτος χρειάζεται ισχυρά σώματα, οπότε η άσκηση συνδέθηκε με την πειθαρχία, την εθνική υπερηφάνεια και τη στρατιωτική ετοιμότητα. Στη διάρκεια του 19ου αιώνα αναπτύχθηκαν συστήματα γυμναστικής τόσο για άνδρες όσο και για γυναίκες.

Η δύναμη γίνεται θέαμα και προϊόν

Στα τέλη του αιώνα, η σωματική δύναμη μετατράπηκε σε θέαμα. Στη βικτωριανή εποχή οι επιδείξεις δύναμης ήταν δημοφιλής διασκέδαση, με άνδρες που σήκωναν βάρη στη σκηνή. Ξεχώριζε ο Τσαρλς «Σαμψών» Σάμπσον, γνωστός για το ότι έσπαζε αλυσίδες με το στήθος του.

Το 1889 ο Γιουτζίν Σάντοου εμφανίστηκε σε θέατρο του Λονδίνου, ανταποκρινόμενος σε πρόκληση του Σάμπσον. Εντυπωσίασε όχι μόνο με τη δύναμη αλλά και με το σώμα του, που είχε έντονη μυϊκή γράμμωση και συμμετρικές αναλογίες. Ο Ντάντλεϊ Σάρτζεντ του Χάρβαρντ τον χαρακτήρισε «καλύτερο δείγμα ανδρισμού». Το 1901 ο Σάντοου διοργάνωσε στο Λονδίνο έναν από τους πρώτους μεγάλους διαγωνισμούς bodybuilding. Έστησε επιχείρηση γύρω από το όνομά του, με προγράμματα εκγύμνασης δι’ αλληλογραφίας, περιοδικό και διαφήμιση ακόμη και για κακάο. Είχε δηλαδή αντιληφθεί ότι ένα γυμνασμένο σώμα μπορεί να γίνει εμπορικό προϊόν.

Από την καθιστική ζωή στην αερόβια

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο το ζητούμενο άλλαξε και έγινε η αντιμετώπιση των συνεπειών της καθιστικής ζωής. Έρευνα του 1953 με επικεφαλής τον επιδημιολόγο Τζέρι Μόρις έδειξε ότι οι οδηγοί λεωφορείων του Λονδίνου παρουσίαζαν περισσότερα περιστατικά καρδιοπάθειας από τους εισπράκτορες, που κινούνταν συνεχώς στη δουλειά τους.

Στις ΗΠΑ, όπου οι καρδιακές παθήσεις ανησυχούσαν ολοένα περισσότερο, οι γιατροί άρχισαν να ενθαρρύνουν το αργό τρέξιμο. Το jogging, που είχε ήδη αναπτυχθεί στη Νέα Ζηλανδία, εξαπλώθηκε στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1960. Τα γυμναστήρια προσέλκυσαν ανθρώπους χωρίς προηγούμενη σχέση με την άσκηση, και η αερόβια έγινε δημοφιλής, ιδίως στις γυναίκες.

Το 1969 η Τζάκι Σόρενσεν συνδύασε την άσκηση με μουσική και χορό, με στοιχεία από την τζαζ και το τσα-τσα. Το 1982 η Τζέιν Φόντα κυκλοφόρησε βιντεοκασέτα με ασκήσεις, που σημείωσε τεράστια εμπορική επιτυχία και επέτρεψε τη γυμναστική στο σπίτι.

Το fitness σήμερα

Στη σημερινή εποχή, σύμφωνα με στοιχεία από τη Βρετανία, περισσότεροι από ένας στους τέσσερις νέους ενήλικες θεωρούν τη συνδρομή στο γυμναστήριο σημαντικότερη από τις διακοπές ή τις εξόδους για φαγητό. Δεδομένα του Sport England καταγράφουν επίσης στροφή της Gen Z από το τρέξιμο, την κολύμβηση και τα ομαδικά προγράμματα προς την προπόνηση με βάρη.