Από τον Τσελεμεντέ στο foodie: πώς το φαγητό έγινε ζήτημα ταυτότητας
Ο δρ Παναγής Παναγιωτόπουλος εξετάζει πώς η ελληνική κουζίνα πέρασε σε έναν αιώνα από την ανάγκη στην κοινή μαγειρική και, τελικά, στην ατομική ταυτότητα.

Το φαγητό έχει πάψει να είναι απλώς μια καθημερινή ανάγκη και έχει γίνει μέσο έκφρασης ταυτότητας, με κοινωνικές συνέπειες που δεν αφορούν όλους εξίσου. Αυτό υποστηρίζει ο δρ Παναγής Παναγιωτόπουλος σε σημείωμα γνώμης, όπου παρακολουθεί τη θέση της μαγειρικής στην ελληνική κοινωνία τον τελευταίο αιώνα.
Κατά τον συγγραφέα, όπως σε όλες τις χώρες του ύστερου καπιταλισμού, έτσι και στην Ελλάδα το φαγητό κατέχει πλέον πολύ ισχυρότερη θέση στο κοινωνικό παιχνίδι. Το εντάσσει στην πολιτισμική στροφή, με την οποία οι κοινωνικές διαφορές και οι ανταγωνισμοί μετατοπίζονται από την εργασία και το εισόδημα προς τα σύμβολα και την κατανάλωση.
Από τη στέρηση στην κοινή κουζίνα
Ο Παναγιωτόπουλος επιστρέφει στην εποχή που εκδόθηκε ο πρώτος Οδηγός Μαγειρικής του Τσελεμεντέ. Τότε, σημειώνει, κυριαρχούσαν οι εθνοτοπικές και κυρίως αγροτικές μορφές διατροφής, που συνδέονταν με τη στέρηση, την αναγκαστική λιτότητα και τους θρησκευτικούς περιορισμούς. Παράλληλα, από τον 19ο αιώνα αναπτυσσόταν δειλά μια αστική μαγειρική.
Με τη διάδοση της πολυκατοικίας στον 20ό αιώνα, εκείνη η λόγια αλλά καθημερινή κουζίνα αντιστοίχισε, κατά τον ίδιο, στο μέσο ελληνικό γούστο και ικανοποίησε το αίτημα εξευρωπαϊσμού των ηθών. Μετά τον Εμφύλιο έγινε κυρίαρχη. Γύρω της προστέθηκαν νέες εμπειρίες: η οικογενειακή έξοδος στην παραθαλάσσια ταβέρνα, το ψητοπωλείο, το σουβλάκι και το πρώτο ντελίβερι πίτσας, καθώς η βιομηχανία τροφίμων ενισχυνόταν και ανέβαινε το βιοτικό επίπεδο.
Η μεταπολιτευτική ευημερία αποτέλεσε, κατά τον συγγραφέα, τη στιγμή που συναντήθηκαν οι ξένοι νεωτερισμοί, η αστική μαγειρική και μια παλιά κοινή κουλτούρα φαγητού. Η μαγειρική είχε τότε αποκτήσει τόσο ισχυρά εθνικά χαρακτηριστικά, ώστε, όπως γράφει, «παραδόξως» να μη θεωρείται ζήτημα ταυτότητας.
Η διάσπαση της κοινής μαγειρικής
Γύρω στα τέλη της δεκαετίας του ’90 το τοπίο αλλάζει, σύμφωνα με τον Παναγιωτόπουλο. Οι διατροφικές συνήθειες, η οικιακή κουζίνα, η συζήτηση για τη μεσογειακή λιτότητα και την υγεία, η εστίαση, το προσωπικό γούστο, η συλλογική μνήμη και η νέα γαστρονομία μπαίνουν σε πολύπλοκο διάλογο. Το φαγητό περνά στην οικογένεια του συμβολικού, και η κοινή κουζίνα που τροφοδοτούσε την εθνική συναίνεση αρχίζει να διασπάται σε μικρότερα ταυτοτικά αντικείμενα.
Στον 21ο αιώνα, εκτιμά ο συγγραφέας, αυτή η εξέλιξη συμβαδίζει με την επέκταση του «πολιτισμικού καπιταλισμού» και με τη μεγαλύτερη οικονομική επένδυση σε νέους καταναλωτικούς χώρους, όπου το φαγητό και οι υποκουλτούρες του γίνονται βασικά πεδία. Η εθνική μαγειρική έγινε αντικείμενο νέων αναζητήσεων και έπαψε να είναι η «υπαρκτή μαγειρική». Την ίδια στιγμή, ο γευστικός πλουραλισμός και η διεθνής κουζίνα μπήκαν στη διαμόρφωση της προσωπικής ταυτότητας, και η ιδιωτική γαστρονομική στρατηγική έγινε στοιχείο κοινωνικής διάκρισης.
Ο Παναγιωτόπουλος δεν θεωρεί ότι η αναβάθμιση του φαγητού αποτελεί από μόνη της πρόβλημα, αφού μπορεί να δει κανείς σε αυτήν και μια πολιτισμική διεύρυνση. Προσθέτει όμως ότι «τα πράγματα δεν είναι τόσο αθώα». Κατά την άποψή του, η μετατροπή του φαγητού σε ζήτημα ταυτότητας δεν είναι απλή επαύξηση της εθνικής μαγειρικής κουλτούρας, αλλά αντικατάσταση των όρων και των διακυβευμάτων γύρω από αυτό.
Στις νέες διαδικασίες, επισημαίνει, δεν συμμετέχουν όλοι. Μεγάλα τμήματα των παλαιών μεσαίων και λαϊκών τάξεων δεν έχουν πρόσβαση ή υστερούν σε καταναλωτική ικανότητα και δεξιότητα. Η κοινή εθνική μαγειρική και η οικιακή της διάσταση περνούν, κατά τον συγγραφέα, κρίση μετάδοσης, την οποία απαλύνουν στην καλύτερη περίπτωση η ταυτότητα του foodie ή η κουλτούρα του street food. Η ιδέα ότι όλοι ανήκουμε σε μια κοινή μαγειρική κουλτούρα και μετά εξειδικεύουμε το γούστο μας βρίσκεται, όπως γράφει, σε μεγάλη υποχώρηση.







