Δευτέρα Παρουσία: Η συντήρηση στο Βατικανό αποκάλυψε τα πολυκέφαλα πινέλα του Μιχαήλ Αγγέλου
Συντηρητές καθάρισαν την τοιχογραφία της Καπέλα Σιξτίνα από στρώμα αλατιού ιδρώτα και ανακάλυψαν τα αυτοσχέδια εργαλεία και μια κρυμμένη αυτοπροσωπογραφία του καλλιτέχνη.
Την τεχνική με την οποία ο Μιχαήλ Άγγελος δούλευε το πινέλο πάνω στον τοίχο έφερε στο φως η συντήρηση της «Δευτέρας Παρουσίας» στην Καπέλα Σιξτίνα του Βατικανού. Οι συντηρητές αφαίρεσαν ένα λευκό στρώμα βρομιάς που θάμπωνε την τοιχογραφία και, καθώς τα χρώματα ξαναβρήκαν τη λάμψη τους, μπόρεσαν να μελετήσουν από κοντά τις πινελιές του καλλιτέχνη.
Η τοιχογραφία φιλοτεχνήθηκε από το 1536 έως το 1541 στον τοίχο πίσω από την Αγία Τράπεζα. Η νέα επέμβαση έγινε περισσότερες από τρεις δεκαετίες μετά την τελευταία μεγάλη παρέμβαση στο έργο και το έφερε πολύ κοντά στη μορφή που είχε όταν το παρέδωσε ο δημιουργός του.
Αλάτι από ιδρώτα επί δεκαετίες
Το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας αφορούσε την απομάκρυνση ενός λευκού πέπλου που είχε απλωθεί πάνω στη ζωγραφική επιφάνεια και θάμπωνε χρώματα και περιγράμματα. Επρόκειτο για αλάτι από στεγνωμένο ιδρώτα, κατάλοιπο των εκατομμυρίων επισκεπτών που πέρασαν από το παρεκκλήσι με το βλέμμα στραμμένο προς τα πάνω.
Όταν το στρώμα αφαιρέθηκε, η σύνθεση απέκτησε ξανά την καθαρότητά της και οι ειδικοί εξέτασαν λεπτομερώς κάθε πινελιά.
Τα αυτοσχέδια πινέλα
Ο επικεφαλής συντηρητής του Βατικανού, Πάολο Βιολίνι, διαπίστωσε ότι ο Μιχαήλ Άγγελος σχημάτιζε ομάδες παράλληλων γραμμών και τις τοποθετούσε κάθετα η μία προς την άλλη, δημιουργώντας πυκνό πλέγμα. Η αποκαλυπτική λεπτομέρεια βρισκόταν στις ατέλειες: όπου μια πινελιά έτρεμε ή παρέκκλινε, ολόκληρη η ομάδα των γραμμών έκανε το ίδιο, σαν να είχε χαραχτεί με μία μόνο κίνηση του χεριού.
«Αυτό σήμαινε ένα πράγμα: ο Μιχαήλ Άγγελος χρησιμοποιούσε ειδικά πινέλα με πολλές κεφαλές, καθεμία με ένα μικρό πινέλο στην άκρη της, που του επέτρεπαν να κάνει παράλληλες πινελιές με ένα μεγάλο πινέλο», εξήγησε ο Βιολίνι. Κατά την εκτίμησή του, ο ζωγράφος κατασκεύαζε μόνος του διάφορους τύπους, «ένα με τρεις κεφαλές και άλλα πλάτους έως 15 εκατοστών, με έως και δέκα πινέλα πάνω τους».
Τα εργαλεία αυτά φαίνεται ότι εξυπηρετούσαν δύο σκοπούς. Επέτρεπαν στον καλλιτέχνη να ζωγραφίζει ταχύτερα σε μια επιφάνεια τέτοιας κλίμακας και να μεταφέρει στον τοίχο τη διασταυρούμενη χάραξη που χρησιμοποιούσε με τη σμίλη στα γλυπτά του. Όπως σημείωσε ο Βιολίνι, πρόκειται για μια τεχνική που «κάνει το φως πάνω στην πέτρα να δονείται».
Η κρυμμένη αυτοπροσωπογραφία
Τα ευρήματα δημοσιεύονται στο βιβλίο «Μιχαήλ Άγγελος 2026: Η εξαιρετική συντήρηση της Δευτέρας Παρουσίας». Ο τόμος εξετάζει και μια κρυμμένη αυτοπροσωπογραφία. Ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφισε το πρόσωπό του σε μια λωρίδα υφάσματος που φοράει μορφή η οποία ενσαρκώνει τον θάνατο. Βρίσκεται στο κάτω αριστερό τμήμα, εκεί όπου οι νεκροί αναδύονται από το χώμα λίγο πριν από την τελική κρίση.
«Είναι το τελευταίο τμήμα της Δευτέρας Παρουσίας που ολοκλήρωσε ο Μιχαήλ Άγγελος, το 1541, αφού την είχε ξεκινήσει το 1536, και ενώ το ζωγράφιζε έπεσε από τη σκαλωσιά», δήλωσε ο Φαμπρίτσιο Μπιφεράλι, επιμελητής του τμήματος Αναγέννησης των Μουσείων του Βατικανού. Ο ίδιος υπενθύμισε ότι στην πτώση ο καλλιτέχνης έσπασε το πόδι του.
Κατά τον Μπιφεράλι, η επιλογή του σημείου δεν ήταν τυχαία. «Πιστεύω ότι στη συνέχεια ζωγράφισε το πρόσωπό του ανάμεσα στους νεκρούς που ξαναγεννιούνται», είπε, «επειδή ένιωθε ότι ξαναγεννήθηκε μετά τον τραυματισμό του, αλλά και επειδή ένιωθε αναγεννημένος καθώς έφτανε στο τέλος πέντε χρόνων δουλειάς».
