Διατηρητέα κτίρια: πώς Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία και Πορτογαλία αντιμετωπίζουν την εγκατάλειψη
Σύγκριση των ευρωπαϊκών μοντέλων προστασίας διατηρητέων δείχνει ότι σε άλλες χώρες το κράτος μπορεί να παρέμβει σε ιδιωτικά ακίνητα και να ζητήσει πίσω το κόστος.
Η δυνατότητα της δημόσιας αρχής να παρεμβαίνει σε ιδιωτικό διατηρητέο ακίνητο ακόμη και χωρίς τη συναίνεση του ιδιοκτήτη, όταν η κατάσταση φτάνει σε αδιέξοδο, είναι η βασική διαφορά των ευρωπαϊκών συστημάτων προστασίας σε σχέση με το ελληνικό πλαίσιο. Η σύγκριση των νομοθεσιών Βρετανίας, Γαλλίας, Ιταλίας και Πορτογαλίας δείχνει ότι σε κάθε περίπτωση υπάρχουν μηχανισμοί είτε εκτέλεσης εργασιών από το κράτος είτε οικονομικής στήριξης των ιδιοκτητών.
Το πρόβλημα των εγκαταλειμμένων ιστορικών κτιρίων δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. Μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2019 για τις ιστορικές κατοικίες οικογενειακής ιδιοκτησίας διαπιστώνει ότι αρκετά από αυτά ερειπώνονται ή γίνονται οικονομικά μη βιώσιμα για τους κατόχους τους. Η διαφορά είναι ότι σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις τα διατηρητέα κατοικούνται συνεχώς εδώ και αιώνες, ενώ στην Αθήνα και στην Ελλάδα πρόκειται κυρίως για ακίνητα που μένουν ακατοίκητα για μεγάλο διάστημα.
Βρετανία και Γαλλία: επισκευές, απαλλοτρίωση και ανάκτηση δαπάνης
Σύμφωνα με την επίσημη κυβερνητική οδηγία στη Βρετανία, δεν υπάρχει γενική νομική υποχρέωση του ιδιοκτήτη να διατηρεί το διατηρητέο κτίριο σε καλή κατάσταση. Η δημόσια αρχή μπορεί ωστόσο να εκδώσει γνωστοποίηση ανάγκης επισκευών (repairs notice) και, αν ο ιδιοκτήτης δεν συμμορφωθεί, να προχωρήσει υπό προϋποθέσεις σε αναγκαστική απαλλοτρίωση. Στην Αγγλία ο οργανισμός Historic England χορηγεί επιχορηγήσεις για αποκατάσταση επιλέξιμων κτιρίων, επείγουσες παρεμβάσεις και δράσεις διατήρησης.
Όταν η τοπική αρχή εκτελεί επείγουσες εργασίες, μπορεί βάσει του άρθρου 55 να ζητήσει από τον ιδιοκτήτη το κόστος. Εκείνος έχει δικαίωμα να αμφισβητήσει την αναγκαιότητα ή το ύψος της δαπάνης και να επικαλεστεί οικονομική δυσχέρεια. Η κυβερνητική οδηγία προβλέπει ότι η αρχή πρέπει εξαρχής να λαμβάνει υπόψη την οικονομική κατάσταση του ιδιοκτήτη και να αποφεύγει δυσανάλογες απαιτήσεις.
Στη Γαλλία ο ιδιοκτήτης προστατευόμενου μνημείου φέρει ρητά την ευθύνη για την καλή του κατάσταση. Αν απειλείται σοβαρά επειδή δεν γίνονται οι αναγκαίες εργασίες, η διοίκηση μπορεί να ζητήσει την εκτέλεσή τους εντός συγκεκριμένης προθεσμίας. Σε περίπτωση μη συμμόρφωσης μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να τις εκτελέσει η ίδια ή να ξεκινήσει διαδικασία απαλλοτρίωσης. Για κτίριο υψηλής ιστορικής και αρχιτεκτονικής αξίας, ο Κώδικας Πολιτιστικής Κληρονομιάς επιτρέπει στο κράτος να ζητήσει από τον ιδιοκτήτη έως και το 50% της δαπάνης. Η αποπληρωμή μπορεί να διαρκέσει έως 15 έτη, ενώ το διοικητικό δικαστήριο μπορεί να τροποποιήσει το χρονοδιάγραμμα με βάση τις οικονομικές δυνατότητές του.
Ιταλία και Πορτογαλία: επιδοτήσεις και φορολογικά κίνητρα
Το άρθρο 35 του ιταλικού κώδικα προβλέπει κρατική συμμετοχή στις δαπάνες συντήρησης και αποκατάστασης πολιτιστικών αγαθών. Η επιχορήγηση μπορεί να φτάσει το 50% της επιλέξιμης δαπάνης και, για έργα ιδιαίτερης σημασίας ή αγαθά προσβάσιμα στο κοινό, υπό προϋποθέσεις να καλύψει το σύνολό της. Υπάρχουν και μορφές ενίσχυσης μέσω επιδότησης τόκων.
Στην Πορτογαλία, χώρα με παρόμοια δημογραφικά και οικονομικά δεδομένα, η νομοθεσία προβλέπει υπό προϋποθέσεις απαλλαγές από τον δημοτικό φόρο ακίνητης περιουσίας (IMI), μειωμένο ΦΠΑ 6% για ορισμένες εργασίες αστικής αποκατάστασης και φορολογικές διευκολύνσεις για επιλέξιμα ακίνητα. Τα μέτρα δεν ισχύουν αυτόματα για κάθε παλαιό ή διατηρητέο κτίριο. Παραμένει ανοιχτό ερώτημα αν τα προγράμματα ανακαίνισης διατηρούν την κατοικία για τους υφιστάμενους κατοίκους ή αν η αναβάθμιση των ιστορικών κέντρων συνδέεται με αλλαγή χρήσης ή τουριστική εκμετάλλευση.
Κοινό συμπέρασμα των παραπάνω μοντέλων είναι ότι, όταν η ιδιωτική αδράνεια απειλεί προστατευόμενο μνημείο, η δημόσια αρχή δεν περιορίζεται σε πρόστιμα ή συστάσεις. Μπορεί να αναλάβει τις εργασίες και στη συνέχεια να αναζητήσει μέρος ή και το σύνολο της δαπάνης από τον ιδιοκτήτη, ανάλογα με την ισχύουσα νομοθεσία.
