Εκατό χρόνια από τη γέννηση του Τζον Μπέργκερ: νέα βιογραφία φωτίζει τον κριτικό της εικόνας
Η εκατονταετηρίδα του Τζον Μπέργκερ συμπίπτει με την κυκλοφορία της βιογραφίας «John Berger: From Life» και με επανεκδόσεις του έργου του.

Εκατό χρόνια συμπληρώθηκαν στις 5 Νοεμβρίου από τη γέννηση του Τζον Μπέργκερ, του Βρετανού κριτικού τέχνης και συγγραφέα που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο το ευρύ κοινό αντιμετωπίζει τις εικόνες. Την επέτειο συνοδεύουν επανεκδόσεις των έργων του και η νέα βιογραφία «John Berger: From Life» του Τομ Όβερτον, από τον οίκο Verso.
Το κοπίδι μπροστά στην κάμερα
Το 1972, στην τηλεοπτική σειρά τεσσάρων επεισοδίων «Ways of Seeing», ο Μπέργκερ πήρε ένα κοπίδι και έκοψε το πρόσωπο της Αφροδίτης από μια αναπαραγωγή του πίνακα «Αφροδίτη και Άρης» του Μποτιτσέλι. Ήθελε να δείξει πόσο εύκολα η φωτογραφία, η τηλεόραση και η αναπαραγωγή αλλάζουν τη σχέση μας με ένα έργο τέχνης. Η ίδια εικόνα, όταν αποσπάται από το περιβάλλον της, αποκτά άλλο νόημα.
Εμφανιζόταν χωρίς γραβάτα και μιλούσε με ήρεμη φωνή και σχεδόν προκλητική οικειότητα προς τον θεατή. Αναφερόταν στην τέχνη, το χρήμα, την ιδιοκτησία, τη διαφήμιση και το γυναικείο σώμα, αμφισβητώντας όσα θεωρούνταν αυτονόητα μπροστά σε έναν μεγάλο πίνακα. Η σειρά τον έκανε διάσημο σε ολόκληρη τη Βρετανία. Κυκλοφόρησε και ως βιβλίο, στα ελληνικά με τον τίτλο «Η εικόνα και το βλέμμα».
Εκεί ανέπτυξε μία από τις πιο επιδραστικές αναλύσεις για την παρουσία των γυναικών στη δυτική ζωγραφική. Υποστήριζε ότι η γυναίκα μαθαίνει από νωρίς να παρακολουθεί τον εαυτό της μέσα από το βλέμμα των άλλων. Η διάκριση που έκανε ανάμεσα στο γυμνό σώμα και στο γυμνό ως θέαμα συνδέθηκε με τη φεμινιστική κριτική της τέχνης και επανέρχεται σε συζητήσεις για τη διαφήμιση και τη δημόσια εικόνα του σώματος.
Ο διανοούμενος και οι αντιφάσεις του
Ο Μπέργκερ είχε φήμη ασυμβίβαστου κριτικού από τα 25 του. Εμφανιζόταν στα εγκαίνια εκθέσεων με τη μοτοσικλέτα του και ένα τσιγάρο στο χέρι, έτοιμος να συγκρουστεί με συλλέκτες, διευθυντές μουσείων και καλλιτέχνες που θεωρούσε αποκομμένους από την κοινωνική πραγματικότητα. Τον απασχολούσαν οι εργάτες, οι αγρότες και οι φτωχοί, όσοι έμεναν συνήθως έξω από τη μεγάλη ιστορία της τέχνης.
Την ίδια χρονιά, το 1972, κέρδισε το βραβείο Booker για το πειραματικό μυθιστόρημα «G.». Στην τελετή απονομής κατήγγειλε την αποικιοκρατική ιστορία της εταιρείας που χρηματοδοτούσε το βραβείο. Ανακοίνωσε ότι τα μισά χρήματα θα πήγαιναν στο βρετανικό κίνημα των Μαύρων Πανθήρων και τα υπόλοιπα στην έρευνά του για τους μετανάστες εργάτες της Ευρώπης.
Η βιογραφία του Όβερτον στρέφεται και στην ιδιωτική ζωή του συγγραφέα. Οι γάμοι, οι ερωτικές σχέσεις και οι απιστίες του άφησαν πίσω τους πληγωμένους ανθρώπους. Ο Όβερτον εργάστηκε επί χρόνια στο αρχείο του Μπέργκερ στη Βρετανική Βιβλιοθήκη και γνώρισε προσωπικά τον συγγραφέα και πολλούς από το περιβάλλον του.
Η κριτικός Μερβ Έμρε εκτιμά ότι ο βιογράφος δυσκολεύεται να εξετάσει με την ίδια αυστηρότητα αυτή την πλευρά. Όπως γράφει, ενώ υπόσχεται να διερευνήσει τη σημασία του σεξ στη ζωή του Μπέργκερ, συχνά προσπερνά τις συνέπειες των επιλογών του. Εντοπίζει επίσης μια ιδιαίτερη αδυναμία του Όβερτον απέναντι στο πρόσωπο που μελετά. Θεωρεί την προσέγγισή του συναρπαστική αλλά άνιση: ο βιογράφος μετακινείται ανάμεσα σε παρόν και παρελθόν και σταματά σε λεπτομέρειες, όπως μπλε παραθυρόφυλλα ή μια φράση σε ημερολόγιο. Η Έμρε αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη επιφύλαξη τον ρομαντισμό των ύστερων πολιτικών κειμένων του Μπέργκερ, όπου η αγροτική ζωή αποκτά κάποτε σχεδόν ιδεατό χαρακτήρα.
Ο Τζον Μπέργκερ πέθανε το 2017, σε ηλικία 90 ετών. Άφησε μυθιστορήματα, δοκίμια, σχέδια και κινηματογραφικά σενάρια. Στα τελευταία του χρόνια συνέχισε να γράφει για τη μετανάστευση, τη φτώχεια, την αγροτική ζωή, τον πόλεμο και την απώλεια. Η εκατονταετηρίδα του έρχεται σε μια εποχή που οι εικόνες παράγονται και διακινούνται με πρωτοφανή ταχύτητα, και το ερώτημά του για το ποιος διαμορφώνει το βλέμμα μας παραμένει ανοιχτό.







