Έκθεση στο Ηνωμένο Βασίλειο φωτίζει την «τρέλα» στην ομάδα Bloomsbury

Μια νέα έκθεση στο Ηνωμένο Βασίλειο επανεξετάζει τη σχέση της ομάδας Bloomsbury με την ψυχική ασθένεια και αμφισβητεί την καθιερωμένη εικόνα της Βιρτζίνια Γουλφ ως «βασανισμένης ιδιοφυΐας». Τα μέλη του κύκλου δεν βίωσαν απλώς την ψυχική νόσο, αλλά συνέβαλαν και στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία την αντιλαμβάνεται, όπως προκύπτει από τη θεματολογία της έκθεσης, η οποία ξεκινά από τις απόψεις της Γουλφ για την ευγονική και φτάνει στις μεταφράσεις του Φρόιντ από τον Τζέιμς Στράτσι.

Η Γουλφ είχε γράψει το 1930: «Ως εμπειρία, η τρέλα είναι καταπληκτική και δεν πρέπει να την υποτιμάμε… Στη λάβα της, εξακολουθώ να βρίσκω τα περισσότερα από τα πράγματα για τα οποία γράφω». Η αυτοκτονία της το 1941, με πνιγμό στον ποταμό Ουζ και τις τσέπες της γεμάτες πέτρες, παρουσιάζεται συχνά ως απόδειξη της ταλαιπωρημένης ιδιοφυΐας της.

«Τρελή σύμφωνα με ποιον;»

Η επιμελήτρια Χέιζελ ΜακΜάικλ περιγράφει την ομάδα ως «μελέτη περίπτωσης για την εξέταση μιας τρελής κοινότητας». Όπως εξηγεί, στόχος ήταν να διερευνηθεί πώς πτυχές της ψυχιατρικής και της ψυχανάλυσης αντηχούσαν στην καθημερινή ζωή και στην τέχνη των μελών.

Η έκθεση συντονίζεται με το κίνημα «mad pride» της δεκαετίας του 1990 και ανακτά τη λέξη «mad» ως σημείο υπερηφάνειας και πολιτικής ταυτότητας, όπως έγινε με τους όρους «queer» και «crip». Η ΜακΜάικλ δεν επιδιώκει να αρνηθεί την τραγωδία της αυτοκτονίας της Γουλφ, που ακολούθησε τουλάχιστον δύο άλλες απόπειρες. Θέτει όμως το ερώτημα: τρελή σύμφωνα με ποιον;

Η θεραπεία της Γουλφ, κυρίως ιδιωτική φροντίδα στο σπίτι, της επέτρεψε να συνεχίσει να εργάζεται. Διαφορετική ήταν η πορεία της συνομήλικής της καλλιτέχνιδας Χέλεν Κούμπε. Σπούδασε στη Βασιλική Ακαδημία και γνώρισε πρόωρη επιτυχία, αλλά η καριέρα της διακόπηκε όταν εισήχθη στο «Retreat», ένα άσυλο στο Γιορκ, όπου πέρασε τα τελευταία 26 χρόνια της ζωής της. Ήταν σύζυγος του κριτικού και ζωγράφου Ρότζερ Φράι, ο οποίος το 1910 επιμελήθηκε στο Λονδίνο την έκθεση «Ο Μανέ και οι Μεταϊμπρεσιονιστές». Οι κριτικοί την κατήγγειλαν τότε ως «προϊόν ψυχιατρείου».

Το 1883 η Κούμπε είχε ζητήσει από τη Βασιλική Ακαδημία να επιτραπεί στις γυναίκες η μελέτη μερικώς ντυμένων μορφών. Από αυτή την κατάκτηση επωφελήθηκε αργότερα η Βανέσα Μπελ, αδελφή της Γουλφ, που ξεκίνησε τις σπουδές της εκεί το 1901. Το έργο της Μπελ θα είναι το θέμα επικείμενης έκθεσης στην Tate Britain, μαζί με εκείνο του Ντάνκαν Γκραντ.

Οι ζωές στο περιθώριο της ιστορίας

Φωτογραφίες του «Retreat» δείχνουν δωμάτια γεμάτα φως και εκθέσεις χειροτεχνιών των ασθενών. Στην αλληλογραφία του με τον γιατρό της Κούμπε, ο Φράι πίεζε να ενταχθούν το χρώμα και η τέχνη στη θεραπεία. Η εικόνα αυτή έρχεται σε αντίθεση με μια φωτογραφία του 1897 από την κατάμεστη τραπεζαρία των γυναικών στο St Pancras Workhouse, όπου κατέληξε η υπηρέτρια της Μπελ, η Μέρι Ελίζαμπεθ Γουίλσον, έπειτα από περίοδο σοβαρών ψυχικών διαταραχών.

Για τη Γουίλσον γνωρίζουμε χάρη στην κωμική αφήγηση της Μπελ «Η Τρελή Μαίρη», που διαβάστηκε φωναχτά στο Memoir Club το 1921. Η ιστορία της παραμένει ωστόσο από δεύτερο χέρι. «Η τρέλα είναι συχνά ένα αόρατο φαινόμενο», λέει η ΜακΜάικλ, «που στοιχειώνει τα αντικείμενα με τρόπους που είναι δύσκολο να προσδιοριστούν».

Ανάλογη απουσία διακρίνεται στην περίπτωση της ετεροθαλούς αδελφής της Γουλφ, Λόρα Στίβεν. Ανάμεσα σε εκατοντάδες οικογενειακές φωτογραφίες σώζονται μόνο δύο δικές της. Μία από αυτές τραβήχτηκε το 1893, όταν εισήχθη σε ηλικία 22 ετών στο Άσυλο του Ερλσγουντ. Οι ασθενείς φωτογραφίζονταν με επίσημη ενδυμασία, κάτι που φαινόταν να τους προσδίδει αξιοπρέπεια, ενώ οι γιατροί, όπως σημειώνει η ΜακΜάικλ, χρησιμοποιούσαν τα πορτρέτα για να καταγράφουν χαρακτηριστικά του προσώπου με σκοπό τη φυλετική ταξινόμηση.

Στη Λόρα είχε διαγνωστεί κληρονομική «νοητική υστέρηση», επειδή η γιαγιά της είχε επιχειρήσει να αυτοκτονήσει. Τα ιατρικά αρχεία του Earlswood καταγράφουν ότι επαναλάμβανε τις λέξεις «κρεβάτι», «αγόρια» και «οικογένεια». Σύμφωνα με την αφήγηση της έκθεσης, αυτό υποδηλώνει σύνδεση με τη σεξουαλική κακοποίηση που υπέστησαν η Γουλφ και η Μπελ από τους μεγαλύτερους ετεροθαλείς αδελφούς τους.

Η έννοια της κληρονομικής τρέλας προκάλεσε σύνθετες συζητήσεις στις ερευνητικές ομάδες στο Τσάρλεστον, την εξοχική βάση της ομάδας. Πολλοί, σύμφωνα με τη ΜακΜάικλ, βρήκαν παρηγοριά στις πιθανές γενετικές ρίζες της νευροδιαφορετικότητας. Άλλοι ήθελαν να δοθεί βάρος στο πώς οι «παθολογικοποιημένοι» τρόποι σκέψης, συναισθήματος και συμπεριφοράς αποτελούν αντιδράσεις σε έναν κόσμο που οδηγεί στην τρέλα.