Έκθεση στο Καπνεργοστάσιο παρουσιάζει την αρχιτεκτονική στην Ελλάδα από την προϊστορία έως σήμερα

Μια διαδρομή στην αρχιτεκτονική του ελλαδικού χώρου, από την προϊστορία έως τον 21ο αιώνα, προτείνει η έκθεση «Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα – Η Μυστηριακή Γλώσσα του Σχήματος», που φιλοξενείται έως τις 17 Ιανουαρίου στο πρώην Δημόσιο Καπνεργοστάσιο. Τη διοργάνωση έχουν αναλάβει το Citylab και το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας, με την αρωγή της Βουλής των Ελλήνων.

Την επιμέλεια υπογράφουν οι Σταύρος Αλιφραγκής, αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, Μανόλης Κορρές, ομότιμος καθηγητής του ΕΜΠ και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Παναγιώτης Πάγκαλος, καθηγητής πανεπιστημίου, και Δημήτρης Φιλιππίδης, ομότιμος καθηγητής του ΕΜΠ.

Μια διαδρομή χωρίς χρονολογική αυστηρότητα

Η έκθεση δεν ακολουθεί την καθιερωμένη χρονολογική πορεία από την αρχαιότητα ώς σήμερα. Επιλέγει μια «κινηματογραφική» ματιά, που παρακολουθεί το βλέμμα ενός σύγχρονου πολίτη μέσα στην καθημερινότητά του. Οι επιμελητές επιδιώκουν να συμπεριλάβουν μια μακρά διαδρομή χωρίς να εξομαλύνουν τις διαφορές μεταξύ των εποχών.

Στη δυτική πλευρά του κτιρίου, τρεις διαδοχικές μεγάλες αίθουσες συνδέονται με έναν διάδρομο περίπου εκατό μέτρων. Εκεί στήνεται η κεντρική γραμμή της έκθεσης, με 37 «Αυτόνομα Εκθέματα», δηλαδή ελεύθερες κατασκευές που λειτουργούν ως χρονολογικός κορμός. Στα πλάγια αναπτύσσονται επτά θεματικές ενότητες και 26 «Ροές», με φωτογραφίες, σχέδια, άρθρα, αρχειακό υλικό και εικόνες από την καθημερινή ζωή της πόλης.

Ο τίτλος προέρχεται από τη σκέψη του Δημήτρη Πικιώνη. Σύμφωνα με την προσέγγιση των επιμελητών, η μορφή δεν είναι ουδέτερη, καθώς φέρει χρόνο, χρήση, μνήμη και τεχνική. Η βυζαντινή, η οθωμανική, η βενετική και η νεοκλασική εμπειρία συνυπάρχουν με τον μοντερνισμό, την ανώνυμη κατοικία, τα τουριστικά κτίρια και τα τεχνικά έργα.

Διάλογος με τις τέχνες

Στους διαδρόμους έξω από τις τρεις κύριες αίθουσες και στα δωμάτια προβολών του πρώτου ορόφου, η αρχιτεκτονική συνομιλεί με τη ζωγραφική, τη γλυπτική, τη φωτογραφία, τη μουσική, την εγκατάσταση και τα οπτικοακουστικά μέσα. Συμμετέχουν με έργα τους οι Άγγελος Αντωνόπουλος, Κωστής Βελώνης, Νίκος Καμπιανάκης, Μανούσος Μανουσάκης, Μιχάλης Μανουσάκης, Νίκος Ξανθούλης, Μαρία Σχινά, Παναγιώτης Τανιμανίδης και Βάνα Ξένου. Ο Νίκος Ξανθούλης έχει επιμεληθεί το ηχοτοπίο, ενώ οι εικαστικές παρουσίες αξιοποιούν τις φθαρμένες επιφάνειες του κτιρίου ως φόντο.

Το βιομηχανικό παρελθόν και οι μεγάλες αίθουσες του Καπνεργοστασίου δεν επιτρέπουν την εικόνα ενός ουδέτερου «λευκού κύβου». Ο επισκέπτης μπορεί να ακολουθήσει την προτεινόμενη πορεία ή να σταθεί σε συνδυασμούς όπως ένα αρχιτεκτονικό σχέδιο δίπλα σε μια πρόχειρη φωτογραφία ή ένα μνημείο απέναντι σε μια όψη δρόμου.

Από το καλύβι στην Κνωσό

Η πρώτη αίθουσα είναι αφιερωμένη στην προϊστορία και την αρχαιότητα, με τη ματιά του Μανόλη Κορρέ. Ένα σχέδιό του παρακολουθεί τη βασική χειρονομία της κατοίκησης: το καλύβι, τους χαμηλούς τοίχους και τη στέγη, που επανεμφανίζονται σε άλλες κλίμακες από την προϊστορική πόλη έως το μέγαρο.

Στην Κνωσό, η μακέτα που προτείνει ο Μανόλης Κορρές θέτει εκ νέου όσα θεωρούνται δεδομένα. Η έκθεση υπενθυμίζει τον ρόλο του αρχαιολόγου Άρθουρ Έβανς, που από το 1900 συνδέθηκε με τις ανασκαφές και τις αναστηλώσεις του μινωικού ανακτόρου. Παράλληλα παρουσιάζει μια νεότερη ανάγνωση: το συγκρότημα εμφανίζεται ως μεγάλη κατασκευή προσαρμοσμένη στο ανάγλυφο και στους αποθηκευτικούς χώρους της, και όχι ως το υπερυψωμένο, σχεδόν φαντασμαγορικό παλάτι των σχολικών βιβλίων.

Το ζητούμενο του δημόσιου διαλόγου

Ο Σταύρος Αλιφραγκής εκτιμά ότι ο δημόσιος λόγος για την αρχιτεκτονική έχει υποχωρήσει εδώ και δεκαετίες. «Η αρχιτεκτονική είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να μην αντιμετωπίζεται ως τέτοια», δηλώνει. Όπως εξηγεί, ο κλάδος συντηρεί τον διάλογο με συνέδρια και πρωτοβουλίες, όμως απουσιάζει ο ανοιχτός διάλογος που εμπλέκει όλη την κοινωνία στα ζητήματα του χώρου και της πόλης.

Η έκθεση συνδέεται και με το όραμα του Παναγιώτη Πάγκαλου για ένα Μουσείο αφιερωμένο στην αρχιτεκτονική. Όπως σημειώνεται, ένα τέτοιο μουσείο θα μπορούσε να διαφυλάσσει και να εκθέτει αρχεία αρχιτεκτόνων, να αποτελέσει αφορμή για έρευνα και να στηρίξει πιο σταθερή επικοινωνία με την κοινότητα και την πόλη.