«Fatherland» του Παβλικόφσκι: Ο Τόμας Μαν στη μεταπολεμική Γερμανία
Η νέα ταινία του Πάβελ Παβλικόφσκι ακολουθεί τον Τόμας Μαν στη διαιρεμένη Γερμανία του 1949 και θέτει ερωτήματα για τα όρια της ηθικής αντίστασης.
Στη διαιρεμένη Γερμανία του 1949 διαδραματίζεται το «Fatherland», η νέα ταινία του Πάβελ Παβλικόφσκι, με κεντρικό πρόσωπο τον συγγραφέα Τόμας Μαν. Το έργο εξετάζει τα όρια της ηθικής αντίστασης και τις αντιφάσεις του φιλελεύθερου ανθρωπισμού, σε μια χώρα που προσπαθεί να σταθεί στα πόδια της μετά τον πόλεμο.
Ο Μαν υποδύεται ο Χανς Τσίσλερ. Η κόρη του, Έρικα, η οποία τον συνοδεύει στο ταξίδι, ενσαρκώνεται από τη Σάντρα Χίλερ.
Μια χώρα που επιστρέφει στην κανονικότητα
Ο συγγραφέας γυρίζει σε έναν τόπο όπου όσοι υπηρέτησαν ή ανέχθηκαν το ναζιστικό καθεστώς εξακολουθούν να ζουν ανάμεσα στους υπόλοιπους. Ορισμένοι συνδέονται προσωπικά με την οικογένειά του: ένας πρώην σύζυγος της Έρικα και δύο εγγόνια του Ρίχαρντ Βάγκνερ, που βλέπουν στον Μαν πρόσωπο ικανό να τους προσφέρει προστασία.
Η παρουσία τους φέρνει στο προσκήνιο ένα από τα κεντρικά ζητήματα της ταινίας: αν μια κοινωνία μπορεί να επιστρέψει στην κανονικότητα χωρίς να έχει αναμετρηθεί με το παρελθόν της.
Ο Μαν είχε αρνηθεί να συνεργαστεί με τους Ναζί, και η στάση αυτή στηρίζει το ηθικό κύρος της δημόσιας εικόνας του. Σύμφωνα με τον θεωρητικό Κόρεϊ Ρόμπιν, που έγραψε σχετική ανάλυση, ο Παβλικόφσκι δεν τον παρουσιάζει ως αψεγάδιαστο υπερασπιστή του ανθρωπισμού. Αναδεικνύει έναν άνθρωπο που ξέρει να καταδικάζει το κακό, αλλά δυσκολεύεται να δει τα όρια της δικής του στάσης. Η ειρωνεία, η ψυχραιμία και η πνευματική ανωτερότητά του λειτουργούν ταυτόχρονα ως προτερήματα και ως αδυναμίες.
Κατά τον Ρόμπιν, αυτό είναι το σημαντικότερο πολιτικό επιχείρημα της ταινίας. Η παράδοση του φιλελεύθερου ανθρωπισμού, που στηρίζεται στην παιδεία, την ατομική συνείδηση και την πίστη στις αξίες του πολιτισμού, μπορεί να εμπνέει σεβασμό. Η εμπειρία του ναζισμού όμως ανέδειξε τις αδυναμίες της, αφού η προσωπική άρνηση συνεργασίας με ένα εγκληματικό καθεστώς δεν εγγυάται ότι θα αποτραπούν τα εγκλήματά του. Ο Ρόμπιν διαβάζει εδώ και κριτική προς τον σύγχρονο φιλελευθερισμό, επειδή αντιμετωπίζει την ηθική καταδίκη ως επαρκή πολιτική απάντηση.
Η προσωπική τραγωδία των Μαν
Η πολιτική διάσταση της ταινίας συνδέεται με μια οικογενειακή τραγωδία. Η Έρικα είναι πιο πρόθυμη να αμφισβητήσει τον πατέρα της, αλλά δεν ξεφεύγει από την επιρροή του. Στη διάρκεια του ταξιδιού, ο αδελφός της Κλάους, που έχει ζητήσει τη βοήθειά της, βυθίζεται σε προσωπική κρίση και αυτοκτονεί. Η απώλεια γίνεται σημείο ρήξης ανάμεσα στον πατέρα και την κόρη, ενώ το αν θα παραστούν στην κηδεία μένει ανοιχτό ως το τέλος.
Για τον Ρόμπιν, η Έρικα δεν είναι απλώς η φωνή της συνείδησης απέναντι στην αυταρέσκεια του πατέρα της. Η δική της αδυναμία να απαντήσει στην έκκληση του αδελφού της δείχνει πόσο εύκολα ανοίγει απόσταση ανάμεσα στις ηθικές πεποιθήσεις και στις προσωπικές επιλογές. Η ταινία δεν προσφέρει έναν αθώο χαρακτήρα για ταύτιση, αλλά ανθρώπους που αναγνωρίζουν το σωστό χωρίς πάντοτε να μπορούν να το υπηρετήσουν.
Αναφορές στην τραγωδία και στον Βάγκνερ
Ο Ρόμπιν εντοπίζει στην ταινία αναφορές στην αρχαία ελληνική τραγωδία και στο έργο του Βάγκνερ. Η μορφή του Μαν παραπέμπει, κατά την ανάλυσή του, στο «Λυκόφως των Θεών», όπου οι παλιές θεότητες χάνουν την εξουσία τους. Διακρίνει επίσης παραλληλισμούς με τη «Βαλκυρία», στη σχέση του Βόταν με την κόρη του Μπρουνχίλντε, η οποία προσπαθεί ανεπιτυχώς να προστατεύσει τον ετεροθαλή αδελφό της Ζίγκμουντ.
Η αγωνία της Έρικα για την κηδεία του Κλάους θυμίζει το δίλημμα της Αντιγόνης, που επιμένει να τιμήσει τον νεκρό αδελφό της Πολυνείκη παρά την απαγόρευση του Κρέοντα. Το ταξίδι της στο πλευρό του πατέρα της ανακαλεί τον «Οιδίποδα επί Κολωνώ», όπου η Αντιγόνη συνοδεύει τον εξόριστο Οιδίποδα. Στη σύγκριση αυτή η τύφλωση έχει ιδιαίτερη σημασία: ο Οιδίποδας δεν μπορεί να δει κυριολεκτικά, ενώ ο Μαν δεν αντιλαμβάνεται πλήρως τις δικές του αντιφάσεις.
Η κινηματογραφική προσέγγιση του Παβλικόφσκι ενισχύει, κατά τον Ρόμπιν, τη διαχρονική διάσταση της ιστορίας. Με ασπρόμαυρη φωτογραφία, λιτή αισθητική και αφήγηση που συμπυκνώνει μια ολόκληρη ιστορική περίοδο σε περίπου μία ώρα, το «Fatherland» αποκτά χαρακτηριστικά σύγχρονης τραγωδίας.
