Η Σιένα της χάλκινης γλυπτικής: έκθεση στη Frick Collection φέρνει στο φως έργα της Αναγέννησης

Η Frick Collection της Νέας Υόρκης φιλοξενεί από τις 15 Οκτωβρίου έως τις 18 Ιανουαρίου 2027 την έκθεση «Siena: The Art of Bronze, 1450–1500». Πρόκειται για την πρώτη έκθεση που είναι αφιερωμένη αποκλειστικά στη Σιένα ως κέντρο καλλιτεχνικής και τεχνικής καινοτομίας στη χάλκινη γλυπτική της Αναγέννησης. Παρουσιάζονται σχεδόν σαράντα έργα, πολλά από τα οποία δεν είχαν εκτεθεί ποτέ εκτός Τοσκάνης.

Τα εκθέματα προέρχονται από μουσεία και συλλογές της Φλωρεντίας, της Νάπολης, της Βενετίας, του Λονδίνου, του Βερολίνου και της Δρέσδης. Ανάμεσα στους δημιουργούς συγκαταλέγονται ο Ντονατέλο, ο Βεκκιέτα και ο Φραντσέσκο ντι Τζόρτζο. Την επιμέλεια έχει ο Τζούλιο Ντάλβιτ.

Ένας Ηρακλής που καλεί τον θεατή να τον περιτριγυρίσει

Στα πιο χαρακτηριστικά έργα ανήκει ο Ηρακλής του Τζοβάνι ντι μαέστρο Στέφανο, που χρονολογείται στα 1489–1490 και φιλοτεχνήθηκε με τη συμμετοχή συνεργάτη του γλύπτη. Ο ήρωας παλεύει με τον ποτάμιο θεό Αχελώο και οι δύο μορφές συμπλέκονται, ώστε ο επισκέπτης να κινείται γύρω από το έργο και να βλέπει κάθε φορά κάτι διαφορετικό. Η πλάτη και οι γλουτοί του Ηρακλή έχουν δουλευτεί με την ίδια φροντίδα με το υπόλοιπο σώμα.

Σύμφωνα με τον κριτικό τέχνης Μπλέικ Γκόπνικ, το ουσιαστικό στοιχείο δεν είναι μόνο η ομορφιά των γυμνών σωμάτων. Είναι ότι οι δημιουργοί τους θεωρούσαν πλέον σημαντική και την πίσω όψη τους. Επί πολλούς αιώνες η ευρωπαϊκή γλυπτική προτιμούσε τη μετωπική θέαση, καθώς τα έργα προορίζονταν συχνά για συγκεκριμένες θέσεις σε εκκλησίες, προσόψεις ή ταφικά μνημεία. Η επανεκτίμηση της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής γλυπτικής και τα αγάλματα που άρχισαν να ανακαλύπτονται στην Ιταλία άνοιξαν διαφορετικό δρόμο: σώματα ολοκληρωμένα, που απαιτούσαν από τον θεατή να περπατήσει γύρω τους.

Μαζί με τον «Δαβίδ με το κεφάλι του Γολιάθ» του ίδιου εργαστηρίου και τους Ηρακλείς του Φραντσέσκο ντι Τζόρτζο, ο Ηρακλής της Σιένα δείχνει την επιθυμία των καλλιτεχνών για μορφές που δεν υπηρετούσαν αποκλειστικά μια θρησκευτική αφήγηση ή τη μνήμη ενός ισχυρού προσώπου.

Τέχνη και μέταλλο: από τα έργα στα κανόνια

Η έκθεση δεν περιορίζεται στα αγάλματα. Περιλαμβάνει ανάγλυφα, μετάλλια, κηροπήγια, ταφικά μνημεία και αντικείμενα που φανερώνουν τη στενή σύνδεση της τέχνης με τη μεταλλουργία, τις ανάγκες της πόλης και την πολιτική εξουσία. Στην πρώτη αίθουσα, μια μεγάλη καμπάνα εκτίθεται μαζί με λογιστικά βιβλία που καταγράφουν πενταετή σύμβαση για την κατασκευή δύο κανονιών.

Ο χαλκός και τα κράματά του ήταν ακριβά και περιζήτητα, αφού χρησιμοποιούνταν για καμπάνες, όπλα και νομίσματα. Οι τεχνίτες που μπορούσαν να χυτεύσουν έναν άγιο ή έναν μυθολογικό ήρωα μπορούσαν να κατασκευάσουν και ένα όπλο. Σε περιόδους πολέμου, αγάλματα και άλλα χάλκινα αντικείμενα μπορούσαν να λιώσουν και να γίνουν ξανά κανόνια ή νομίσματα. Έτσι, πολλά έργα της Αναγέννησης χάθηκαν επειδή το υλικό τους θεωρήθηκε χρησιμότερο από την τέχνη τους.

Η ίδια η χύτευση απαιτούσε μοντέλο, καλούπια και λιωμένο μέταλλο σε κενά διαμορφωμένα με ακρίβεια. Ο γλύπτης έπρεπε να προβλέψει πώς θα συμπεριφερθεί το μέταλλο, γνωρίζοντας ότι μια μικρή αστοχία μπορούσε να καταστρέψει ολόκληρο το έργο.

Στην «Ανάσταση του Χριστού» του Βεκκιέτα (1472) τα φτερά των αγγέλων αποδίδονται με μικροσκοπικές χαράξεις και ο αναστημένος Χριστός προβάλλει έντονα από το φόντο. Στον «Άγιο Ιερώνυμο στην έρημο» ο Φραντσέσκο ντι Τζόρτζο περιβάλλει τον άγιο με σαύρες, χελώνες, σκορπιούς, φίδια, ελάφια, πουλιά και το λιοντάρι του. Ορισμένες επιφάνειες μένουν τραχιές και άλλες γυαλίζουν σε εξαιρετική λεπτότητα.

Η Σιένα υπήρξε σημαντικό κέντρο της Αναγέννησης, όμως η μεταγενέστερη ιστορία της τέχνης έδωσε μεγαλύτερο βάρος στη Φλωρεντία. Η πολιτική υποταγή της πόλης στη μεγάλη αντίπαλό της τον 16ο αιώνα συνέβαλε στην υποβάθμιση των καλλιτεχνικών της επιτευγμάτων. Το 2024, έκθεση στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης είχε φέρει ξανά στο προσκήνιο τη ζωγραφική της Σιένα του 14ου αιώνα. Τώρα η Frick στρέφεται στον επόμενο αιώνα και σε μια γλυπτική παράδοση πολύ λιγότερο γνωστή.