Ισίδωρος Ζουργός: Ο Οδυσσέας μέσα από τα μάτια ενός δούλου στα «Χάλκινα κατώφλια»

Ο συγγραφέας Ισίδωρος Ζουργός μίλησε για το μυθιστόρημά του «Χάλκινα κατώφλια», στο οποίο ο τρωικός πόλεμος και η περιπλάνηση του Οδυσσέα παρακολουθούνται από τη σκοπιά ενός ταπεινού Παίονα, του Λύκαστου. Στη συνέντευξή του εξήγησε πώς γεννήθηκε ο ήρωας, ποια εικόνα του Οδυσσέα επιλέγει να δώσει και πώς βλέπει την έννοια του ηρωισμού.

Ο ποταμός Αξιός και ο ήρωας από την Παιονία

Ο τίτλος, όπως εξήγησε ο συγγραφέας, προέρχεται από τον Όμηρο, που ονομάζει έτσι τις κατοικίες των θεών και, κατ’ επέκταση, τους οίκους των ισχυρών. Την εποχή που ο χαλκός ήταν το κυρίαρχο μέταλλο, το όνομά του λειτουργούσε ως σύμβολο ισχύος και εξουσίας.

Η αφετηρία του βιβλίου βρίσκεται στην Ιλιάδα, που αναφέρει τους τοξοφόρους Παίονες να έρχονται από τον Αξιό. Ο Ζουργός σημειώνει ότι το γεγονός αυτό συχνά διαφεύγει της προσοχής. Οι Παίονες, για τους οποίους γνωρίζουμε ελάχιστα, πολέμησαν ως σύμμαχοι των Τρώων. Από εκεί προέκυψε η ιδέα να επινοήσει έναν ήρωα Παίονα στην καταγωγή: έναν ταπεινό άνθρωπο, βίαια επιστρατευμένο στην αρχή του πολέμου και στη συνέχεια δούλο των Αχαιών.

Ο Λύκαστος, όπως τον περιγράφει, είναι αντιηρωικός, ένας άσαρκος νεαρός χωρίς ιδιαίτερη σωματική δύναμη. Το μόνο του πλεονέκτημα είναι η ικανότητα να ιππεύει και να επικοινωνεί διαφορετικά με τα άλογα. Ορφανός από μικρός, χτίζει σταδιακά την εικόνα του κόσμου και ερμηνεύει τους εξουσιαστές του, καθώς ζει από κοντά την κτηνωδία του πολέμου.

Στην αφήγηση τον συντροφεύει μια γυναικεία «Φωνή». Ο συγγραφέας δεν αποκαλύπτει τι ακριβώς είναι, αφήνοντας την ερμηνεία στον αναγνώστη. Όπως είπε, ακούει με ενδιαφέρον τις εκδοχές των αναγνωστών, που τη συνδέουν με την ψυχή της μάνας, το πνεύμα του ποταμού, τη Μοίρα ή την Αθηνά. Ακόμη κι αν υπήρχε μία μόνη απάντηση, δήλωσε ότι δεν σκοπεύει να τη γνωστοποιήσει.

Δούλος και αφέντης, ο γηραιός Οδυσσέας

Η σχέση δούλου και αφέντη επανέρχεται, κατά τον Ζουργό, σε αρκετά βιβλία του. Ως χαρακτηριστικότερο παράδειγμα ανέφερε τις «Ρετσίνες του βασιλιά». Η εξουσία, εξήγησε, δεν είναι άνωθεν επιβεβλημένη αλλά προέρχεται από προκαταλήψεις, συμβάσεις και συγκυρίες, γι’ αυτό μπορεί κάποτε να ανατραπεί. Στα «Χάλκινα κατώφλια» ο δούλος είναι εκείνος που κάποια στιγμή αρχίζει να ποδηγετεί τον βασιλιά.

Τον Οδυσσέα τον παρουσιάζει διαποτισμένο από ενοχές για τη σφαγή αμάχων στην Τροία και την ασέβεια στους ναούς. Τον δείχνει επίσης βαρύ από τα γηρατειά, που είναι «καταθλιπτικά» και όχι «χάλκινα», και κουρασμένο από τη μακρά περιπλάνηση. Κυρίως τον παρουσιάζει να επιθυμεί βαθιά ένα υποκατάστατο του γιου του, που άφησε μωρό στην Ιθάκη. Ο Λύκαστος, κατά τον συγγραφέα, είναι η νεανική μορφή που του θυμίζει τον Τηλέμαχο.

Για την αποδόμηση του ηρωισμού ο Ζουργός συμφώνησε μόνο εν μέρει. Όπως είπε, στο βιβλίο αποδομείται ο αιματοβαμμένος ηρωισμός ενός κατακτητικού πολέμου. Ο ηρωισμός όμως δεν εξαντλείται εκεί: υπάρχει στον ξεκάθαρα αμυντικό πόλεμο, αλλά και στην κοινωνική δράση, στη δικαιοσύνη και στον καθημερινό αγώνα των απλών ανθρώπων.

Το σημείο που τον συγκινεί περισσότερο βρίσκεται στις τελευταίες σελίδες. Όταν ξαναχτίζεται το χωριό, ο Λύκαστος παραγγέλνει από την πρωτεύουσα βέργες χαλκού για τα κατώφλια των σπιτιών. Για τον συγγραφέα η στιγμή είναι κομβική, γιατί η ζωή περνά από την εξουσία των θεών στον νου και στην ψυχή των απλών ανθρώπων. Η ματιά στον κόσμο γίνεται ανθρωποκεντρική, κάτι που θα συμβεί, όπως είπε, δύο αιώνες αργότερα με τον κλασικό ελληνικό πολιτισμό.

Η «Οδύσσεια» του Νόλαν

Ερωτηθείς για την κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, ο Ζουργός είπε ότι οι σκηνές και οι απεικονίσεις ήταν ποιοτικά άνισες. Κάποιες ήταν αξιολογότατες και άλλες είχαν εμφανή κλισέ εμπορικής στόχευσης. Σύμφωνα με τον ίδιο, δεν ήταν η καλύτερη ταινία ενός μεγάλου σκηνοθέτη.

Ως ταινία που τον ενθουσίασε ανέφερε την «Επιστροφή» του Ουμπέρτο Παζολίνι (2024), η οποία, όπως είπε, πέρασε κάτω από τα ραντάρ της παγκόσμιας προβολής. Αναφέρεται αποκλειστικά στην επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη και, κατά τον συγγραφέα, περιέχει πραγματικές τομές στο ψυχολογικό προφίλ των ομηρικών ηρώων.