Κύπελλο του Λυκούργου: Επιστήμονες αναπαρήγαγαν το ρωμαϊκό γυαλί που αλλάζει χρώμα

Το μυστικό ενός από τα πιο αινιγματικά αντικείμενα της ρωμαϊκής αρχαιότητας, του Κυπέλλου του Λυκούργου, φαίνεται πως έλυσαν επιστήμονες του Πανεπιστημίου του Σέφιλντ. Η ομάδα κατάφερε να αναπαραγάγει το φαινόμενο με το οποίο το γυάλινο αγγείο, ηλικίας περίπου 1.600 ετών, αλλάζει χρώμα ανάλογα με τον φωτισμό. Το πρωτότυπο φυλάσσεται στο Βρετανικό Μουσείο.

Υπό κανονικό φωτισμό το κύπελλο φαίνεται πράσινο, σαν νεφρίτης. Όταν το φως πέφτει από πίσω του, γίνεται βαθύ κόκκινο, σαν ρουμπίνι. Για αιώνες, ιστορικοί και ειδικοί στην υαλουργία αναρωτιούνταν πώς οι Ρωμαίοι πέτυχαν ένα τόσο σύνθετο οπτικό αποτέλεσμα.

Τα νανοσωματίδια πίσω από το φαινόμενο

Η εξήγηση βρίσκεται σε μικροσκοπικά σωματίδια χρυσού και αργύρου που είναι ενσωματωμένα στο γυαλί και επηρεάζουν την αλληλεπίδρασή του με το φως. Η δρ Λίζα Χόλαντς, σε συνεργασία με την καθηγήτρια Κάρολαϊν Τζάκσον, ειδική στη ρωμαϊκή υαλουργία, επιχείρησε να ξαναδημιουργήσει την αρχαία τεχνική. Βάση ήταν μια συνταγή που προέκυψε από την ανάλυση θραύσματος του αυθεντικού γυαλιού.

Η διαδικασία απαιτούσε την ενσωμάτωση νανοσωματιδίων, περίπου χίλιες φορές μικρότερων από έναν κόκκο άμμου, σε λιωμένο γυαλί. Καθώς το υλικό ψυχόταν από θερμοκρασίες άνω των 1.000 βαθμών Κελσίου, σχηματίζονταν νανοκρύσταλλοι χρυσού και αργύρου.

Όταν το φως διαπερνά το γυαλί, τα σωματίδια εμποδίζουν το μπλε και το πράσινο και αφήνουν να περάσουν οι κόκκινες και οι πορτοκαλί αποχρώσεις. Όταν το φως αντανακλάται στην επιφάνεια, προκύπτει το χαρακτηριστικό αδιαφανές πράσινο.

«Για μένα, είναι μαγεία», δήλωσε η Χόλαντς, χαρακτηρίζοντας την προσπάθεια «έργο αγάπης». Πρόσθεσε ότι, αν οι Ρωμαίοι την έβλεπαν να πειραματίζεται, πιθανότατα θα γελούσαν και θα ρωτούσαν γιατί δεν ξέρει πώς να το φτιάξει.

Ένα αντικείμενο με μυθολογικό βάρος

Το κύπελλο χρονολογείται στον 4ο αιώνα μ.Χ. και φέρει ανάγλυφες παραστάσεις εμπνευσμένες από τον μύθο του βασιλιά Λυκούργου, που αναφέρεται στην Ιλιάδα. Απεικονίζεται η τιμωρία του από τον Διόνυσο, με τον βασιλιά παγιδευμένο σε κληματόβεργες. Το 2022 διεθνής επιτροπή το αναγνώρισε ως ένα από τα επτά θαύματα της υαλουργίας παγκοσμίως.

Παραμένει ασαφές πόσο καλά μπορούσαν οι Ρωμαίοι να ελέγχουν το τελικό αποτέλεσμα. Ο Ίαν Φρίστοουν, ομότιμος καθηγητής αρχαιολογικών υλικών στο University College London, εξήγησε ότι ακόμη και η θέση του γυαλιού μέσα στον κλίβανο μπορούσε να αλλάξει σημαντικά το χρώμα. Όπως είπε, αυτό τον κάνει να πιστεύει ότι στην περίπτωση του Κυπέλλου του Λυκούργου οι τεχνίτες «πέτυχαν το τζακ ποτ».

Παρόμοιο γυαλί είχε αναπαραχθεί ήδη από τη δεκαετία του 1960. Η νέα προσπάθεια θεωρείται ακριβέστερη, επειδή πλησιάζει περισσότερο τις αυθεντικές αποχρώσεις.

Συμπόσια και σύγχρονη τέχνη

Μια θεωρία συνδέει την εναλλαγή πράσινου και κόκκινου με την ωρίμανση των σταφυλιών, κάτι που ταιριάζει με τη διονυσιακή παράσταση. Σύμφωνα με τον Φρίστοουν, το κύπελλο ίσως χρησιμοποιούνταν σε τελετουργίες οινοποσίας. Σε επιστολή που αποδίδεται στον αυτοκράτορα Αδριανό γίνεται λόγος για κύπελλα που άλλαζαν χρώμα και προορίζονταν για εορταστικά συμπόσια.

Η αναβίωση της τεχνικής οδήγησε και σε ένα σύγχρονο γυάλινο γλυπτό του καλλιτέχνη Έλιοτ Γουόκερ. Θα παρουσιαστεί στο Σέφιλντ τον Νοέμβριο και στη συνέχεια θα εκτεθεί μόνιμα στο Μουσείο Γυαλιού Turner.