Κύπρος: Καμένα φυτά σε τάφους της Εποχής του Χαλκού δείχνουν τελετουργικές προσφορές

Απανθρακωμένοι σπόροι και υπολείμματα λουλουδιών από τάφους της Εποχής του Χαλκού στην Κύπρο υποδηλώνουν ότι τα φυτά είχαν θέση στις αρχαίες ταφικές τελετές. Τα ευρήματα προέρχονται από τον Τεκέ Χαλά Σουλτάνας, μια αρχαία λιμενική πόλη στη νοτιοανατολική ακτή του νησιού, και εξετάστηκαν σε νέα μελέτη.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι κάτοικοι του οικισμού τοποθετούσαν τρόφιμα στους τάφους και έκαιγαν φυτικές προσφορές. Παρόμοιες αποθέσεις εντοπίστηκαν και σε πηγάδι του οικισμού, κάτι που δείχνει ότι οι πρακτικές αυτές δεν περιορίζονταν στις κηδείες.

Ο οικισμός και η μελέτη

Ο Τεκέ Χαλά Σουλτάνας γνώρισε άνθηση κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Η πιο γνωστή περίοδός του εκτείνεται από τον 13ο έως τον 12ο αιώνα π.Χ. Οι τάφοι του περιείχαν πλούσιες συλλογές κεραμικών, κοσμημάτων και άλλων αντικειμένων. Τα φυτικά υπολείμματα προσθέτουν μια διαφορετική οπτική για τη στάση των ανθρώπων απέναντι στους νεκρούς.

Η Τερέζα Μπίργκε και η Ντομίνικα Κόφελ μελέτησαν απανθρακωμένα υπολείμματα από τέσσερις τάφους και υλικό από το πηγάδι. Εξέτασαν επίσης παλαιότερα ευρήματα από ένα φρεάτιο που είχε ανασκαφεί τη δεκαετία του 1970. Η ανάλυσή τους συσχετίζει τα είδη των φυτών, την κατάστασή τους και τα σημεία όπου τα βρήκαν οι αρχαιολόγοι.

Μερικές αποθέσεις παραπέμπουν σε τρόφιμα. Στον Τάφο UU βρέθηκαν κόκκοι κριθαριού. Αγγείο από τον Τάφο XX περιείχε κριθάρι, άλλα δημητριακά και σπόρους άγριων χόρτων, ενώ κανάτα από τον ίδιο τάφο περιείχε κριθάρι, άλλους κόκκους, ελιά και υπολείμματα σταφυλιών. Τα ευρήματα συνάδουν με τη χρήση τροφίμων και ποτών στις τελετές. Οι άνθρωποι μπορεί να άφηναν γεύματα για τους νεκρούς ή να έτρωγαν κατά τη διάρκεια των κηδειών.

Δημητριακά και ανθοφόρα φυτά

Οι τάφοι SS και YY περιείχαν μείγματα δημητριακών και ανθοφόρων φυτών. Το ίδιο μείγμα εμφανίστηκε και στο πηγάδι. Ένα από τα φυτά έχει λευκά άνθη, δεν είναι βρώσιμο και δεν έχει γνωστή ιατρική χρήση. Η παρουσία του εγείρει το ενδεχόμενο σκόπιμης συλλογής λουλουδιών. Το φυτό όμως φυτρώνει και ανάμεσα σε καλλιέργειες δημητριακών, οπότε μπορεί να βρέθηκε στα υπολείμματα κατά τη συγκομιδή.

Οι ερευνητές υποθέτουν ότι ορισμένα μείγματα προέρχονταν από ανθοδέσμες που κάηκαν ως προσφορές. Τα στοιχεία δεν αποδεικνύουν ότι κάθε ανθοφόρο φυτό επιλέχθηκε για τελετουργική χρήση. Οι επαναλαμβανόμενες ανακαλύψεις στους τάφους και στο πηγάδι όμως στηρίζουν αυτή την ερμηνεία.

Στο πηγάδι τα υπολείμματα βρέθηκαν σε ξεχωριστά στρώματα τέφρας, σε διαφορετικά βάθη. Η επαναλαμβανόμενη ανάμειξη δημητριακών και ανθοφόρων φυτών καθιστά λιγότερο πιθανό να πρόκειται για τυχαία απορρίμματα. Οι συγγραφείς υποδεικνύουν ότι οι αποθέσεις ίσως συνδέονται με μια τελετουργική πράξη γύρω από το πηγάδι.

Η φωτιά ήταν μέρος της διαδικασίας, αφού τα υπολείμματα ήταν απανθρακωμένα. Ο λόγος δεν είναι σαφής. Μπορεί να εξυπηρετούσε πρακτικές ανάγκες, όπως τον καθαρισμό ενός χώρου ή την κάλυψη δυσάρεστων οσμών, ή να είχε συμβολικό νόημα.

Στον Τάφο UU εντοπίστηκαν ίχνη κέδρου. Η ρητίνη του καίγεται εύκολα και ίσως βοήθησε στην ανάφλεξη. Το ξύλο θα μπορούσε επίσης να προσθέσει άρωμα, καπνό ή οπτικά εφέ στην τελετή. Οι ερευνητές συνδέουν αυτά τα στοιχεία με την αισθητηριακή πλευρά των αρχαίων τελετών.

Δεν παραπέμπουν όλες οι φυτικές αποθέσεις σε προσφορά. Το παλαιότερο φρεάτιο περιείχε μη απανθρακωμένα υπολείμματα, μεταξύ τους πολλούς σπόρους σταφυλιού. Αυτοί ίσως προέρχονταν από αποθηκευμένες σοδειές, από απορρίμματα ή από υλικό που αναμίχθηκε όταν το φρεάτιο γέμισε. Τα στοιχεία αυτά διαφέρουν από τις τακτοποιημένες αποθέσεις τέφρας στο πηγάδι.

Η μελέτη δείχνει ότι τα φυτικά υπολείμματα πρέπει να ερμηνεύονται μαζί με το αρχαιολογικό τους πλαίσιο. Οι σπόροι και τα φρούτα συχνά παραπέμπουν σε τροφή, ενώ τα ανθοφόρα φυτά και τα επαναλαμβανόμενα στρώματα τέφρας υποδηλώνουν άλλες χρήσεις. Στον Τεκέ Χαλά Σουλτάνας τα φυτά φαίνεται ότι αποτελούσαν προσφορές τροφής και πιθανώς άνθη. Η φωτιά πρόσθετε ένα ακόμη στοιχείο στις τελετές για τους νεκρούς και στις δραστηριότητες του οικισμού.