Μηχανισμός των Αντικυθήρων: τι έχει αποδειχθεί και τι παραμένει ανοιχτό

Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων, η χάλκινη συσκευή που ανασύρθηκε από αρχαίο ναυάγιο στα ανοιχτά του νησιού και φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, εξακολουθεί να απασχολεί την επιστημονική κοινότητα. Οι ερευνητές συμφωνούν ότι ήταν χειροκίνητος αναλογικός υπολογιστής που προέβλεπε εκλείψεις. Για την ακρίβεια της λειτουργίας του, την ημερομηνία κατασκευής του και την απεικόνιση των πλανητών δεν υπάρχει ακόμη κοινή απάντηση.

Τα ευρήματα και η έρευνα

Το 1901 δύτες ανέσυραν από το ναυάγιο όγκους διαβρωμένου μπρούντζου. Στο εσωτερικό τους βρέθηκαν λεπτοδουλεμένα γρανάζια. Το αντικείμενο έχει σπάσει σε 82 θραύσματα και σώζεται μόνο το ένα τρίτο του αρχικού μηχανισμού, με 30 διαβρωμένους χάλκινους οδοντωτούς τροχούς.

Το 2006 η ομάδα του Τόνι Φριθ συνδύασε την απεικόνιση επιφανείας με υψηλής ανάλυσης τρισδιάστατη αξονική τομογραφία. Έτσι διπλασιάστηκε ο αριθμός των επιγραφών που μπορούσαν να αποκρυπτογραφηθούν. Η ομάδα κατέληξε ότι ο μηχανισμός προέβλεπε σεληνιακές και ηλιακές εκλείψεις με βάση βαβυλωνιακούς κύκλους. Το σύστημα των γραναζιών αναπαριστούσε επίσης την ακανόνιστη ταχύτητα της Σελήνης, κάτι που οι συγγραφείς χαρακτήρισαν απροσδόκητο επίπεδο τεχνικής πολυπλοκότητας για την εποχή.

Πολύ νωρίτερα, το 1974, ο Ντέρεκ ντε Σόλα Πράις είχε περιγράψει τη συσκευή ως ημερολογιακό υπολογιστή και την είχε τοποθετήσει χρονικά γύρω στο 80 π.Χ. Το 2021 ο Φριθ και οι συνεργάτες του την αποκάλεσαν μηχανικό υπολογιστή με χάλκινα γρανάζια, που χρησιμοποιούσε πρωτοποριακή τεχνολογία για αστρονομικές προβλέψεις.

Τα ανοιχτά ερωτήματα

Στο ζήτημα των πλανητών, οι επιγραφές αναφέρουν πλανητικούς κύκλους, κάτι που καθιστά πιθανή μια σχετική απεικόνιση. Τα γρανάζια για τον Ήλιο και τους πλανήτες όμως δεν έχουν σωθεί. Η ψηφιακή αναπαράσταση του 2021 χρειάστηκε να σχεδιάσει θεωρητικά γρανάζια, γι’ αυτό το αν η συσκευή έδειχνε και τους πέντε γνωστούς στην αρχαιότητα πλανήτες δεν έχει αποδειχθεί.

Αμφισβητείται και η πρακτική ακρίβεια. Το 2011 ο Μάικ Έντμουντς έκρινε ότι τα σφάλματα στα γρανάζια καθιστούσαν τη συσκευή περισσότερο όργανο διδασκαλίας. Προσομοίωση του 2025 έδειξε ότι τέτοια σφάλματα θα προκαλούσαν εμπλοκή στη λειτουργία. Οι ερευνητές υποψιάζονται ωστόσο ότι η διάβρωση διογκώνει τα κατασκευαστικά λάθη.

Για τον δακτύλιο του ημερολογίου, ανάλυση των Γκράχαμ Γουάν και Τζόζεφ Μπέιλι από το Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης έδειξε ότι ένα σενάριο με 365 οπές είναι απίθανο. Πιθανότερος αριθμός είναι οι 354 ή 355 οπές, που παραπέμπουν σε σεληνιακό έτος περίπου 354 ημερών και όχι στο αιγυπτιακό έτος των 365. Οι ερευνητές δεν όρισαν πάντως έναν συγκεκριμένο ακέραιο αριθμό.

Η χρονολόγηση παραμένει επίσης αβέβαιη. Το 205 π.Χ. έχει προταθεί ως ημερομηνία έναρξης των ενδείξεων στους δίσκους, ενώ άλλοι ερευνητές προκρίνουν το 178 π.Χ. Η έναρξη των ενδείξεων είναι διαφορετικό ζήτημα από το έτος που ολοκληρώθηκε η κατασκευή του ίδιου του μηχανήματος.

Οι θεωρίες για εξωγήινη τεχνολογία ή για χρονοταξιδιώτες δεν στηρίζονται σε καμία απόδειξη. Οι επιγραφές είναι γραμμένες στα ελληνικά, ενώ ο Κικέρων περιγράφει μια ανάλογη χάλκινη συσκευή που είχε κατασκευάσει ο Αρχιμήδης.