Νέοι και βιβλίο: η ανάγνωση επιστρέφει στους δημόσιους χώρους

Μια εικόνα που για περίπου τριάντα χρόνια είχε εξαφανιστεί από τον δημόσιο χώρο φαίνεται να επιστρέφει: νέοι άνθρωποι, και συχνότερα νέες γυναίκες, σκυμμένοι πάνω από ένα βιβλίο σε πάρκα, καφέ, παραλίες και στο μετρό. Η παρατήρηση ανήκει σε αρθρογράφο που σχολιάζει το φαινόμενο και διατυπώνει σχετικούς προβληματισμούς. Το ερώτημα που θέτει είναι αν πρόκειται για πραγματική στροφή ή απλώς για μια μόδα.

Η σερβιτόρα που διάβαζε Καμύ

Αφορμή στάθηκε ένα περιστατικό σε καφέ της οδού Ιπποκράτους, όπου, σύμφωνα με την αφήγηση του αρθρογράφου, δεν υπήρχε κίνηση. Μια νεαρή σερβιτόρα καθόταν σε μια γωνιά και διάβαζε την «Πτώση» του Καμύ. Εκείνος της είπε ότι ένας νέος που διαβάζει βιβλίο είναι σπάνιο θέαμα στις μέρες μας. Η απάντησή της, όπως την μεταφέρει, ήταν: «Όχι, είναι μόδα. Αλλά εγώ διάβαζα από πριν».

Ο ίδιος διευκρινίζει ότι η απορία του δεν ήταν ειλικρινής, καθώς εδώ και μερικά χρόνια βλέπει ολοένα περισσότερους νέους με βιβλίο στα χέρια. Όπως σημειώνει, δεν πρόκειται για βιβλία μιας συγκεκριμένης δημοφιλούς κατηγορίας, όπως τα romantasy μυθιστορήματα, αλλά για απαιτητικά έργα κλασικών ή σύγχρονων συγγραφέων. Αφορούν όχι μόνο τη λογοτεχνία αλλά και το δοκίμιο, τη βιογραφία και την ιστορική μελέτη.

Προειδοποιεί πάντως να μη βιαστεί κανείς να πανηγυρίσει. Οι νέοι που διαβάζουν παραμένουν μάλλον μικρή μειονότητα και πιθανότατα θα παραμείνουν, όπως, κατά τον ίδιο, συνέβαινε και στις «χρυσές εποχές» του βιβλίου. Η τάση, ωστόσο, υπάρχει και είναι αυξητική.

Μια ευρύτερη στροφή προς το απτό

Κατά τον αρθρογράφο, το φαινόμενο πρέπει να ιδωθεί μαζί με άλλες πολιτισμικές συμπεριφορές της Generation Z και των Millennials. Αναφέρει την επιστροφή στους δίσκους βινυλίου, που έγινε αισθητή από τα πρώτα χρόνια του αιώνα, το ενδιαφέρον για τις βιντεοκασέτες, την αναλογική κάμερα και την τυπωμένη φωτογραφία, με νέους που εμφανίζουν μόνοι τους το φιλμ. Προσθέτει τις χειροτεχνικές ασχολίες, με τα εργαστήρια κεραμικής να γεμίζουν από νέους, αλλά και την αναπάντεχη υιοθέτηση συνθημάτων του Μάη του ’68 στο εξεγερτικό κλίμα της νεολαίας σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.

Κοινό στοιχείο όλων αυτών είναι, κατά την ανάγνωσή του, η ψηφιακή κόπωση των νέων και η αναβίωση της ιστορικής μνήμης και της συνείδησης του ιστορικού βάθους. Η μεταμοντέρνα κουλτούρα είχε προαναγγείλει τον θάνατό τους. Το βιβλίο, υποστηρίζει, ταυτίζεται με τη μνήμη και βρίσκεται στον αντίποδα των φευγαλέων εντυπώσεων που παράγει το σκρολάρισμα στα κοινωνικά δίκτυα. Η μνήμη, όπως εξηγεί, σημαίνει οργάνωση του μυαλού, συγκροτημένη έκφραση των ευαισθησιών και στέρεη βάση για την επικοινωνία με τους άλλους.

Μόδα με διάρκεια;

Ο αρθρογράφος παραδέχεται ότι δεν γνωρίζει αν η στροφή προς το βιβλίο είναι πράγματι μόδα, κάτι που θα ήταν οξύμωρο, καθώς η ανάγνωση είναι μια μοναχική ασχολία που δεν προσφέρεται για επίδειξη. Εξαίρεση αποτελεί η περίπτωση που έχει επιτελεστικό (performative) χαρακτήρα, οπότε δεν είναι στην πραγματικότητα ανάγνωση. Για μια τέτοια μόδα, πάντως, προβλέπει μεγάλη διάρκεια, τουλάχιστον όση και η διάθεση των νέων να μην αφήσουν τη ζωή τους να απαλλοτριωθεί από μηχανισμούς που δεν ελέγχουν.