«Ο Λαβύρινθος του Πάνα» στα 20 του: γιατί η ταινία του ντελ Τόρο παραμένει επίκαιρη

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται φέτος από την κυκλοφορία του «Λαβύρινθου του Πάνα» (Pan’s Labyrinth) του Γκιγιέρμο ντελ Τόρο, της ταινίας που συνέδεσε τον κόσμο των παραμυθιών με τη βία της φρανκικής Ισπανίας. Από το 2006 έχει καθιερωθεί ως μία από τις σημαντικότερες κινηματογραφικές δημιουργίες του 21ου αιώνα. Έχει καταλάβει υψηλές θέσεις σε διεθνείς κατατάξεις και θεωρείται από πολλούς κριτικούς η κορυφαία στιγμή στη φιλμογραφία του Μεξικανού σκηνοθέτη.

Σύμφωνα με τον Κιθ ΜακΝτόναλντ, αναπληρωτή καθηγητή Κινηματογραφικών Σπουδών και Μέσων Ενημέρωσης στο Πανεπιστήμιο York St John, η επικαιρότητα του έργου οφείλεται στον τρόπο που ο ντελ Τόρο αξιοποιεί τη φαντασία και τον συμβολισμό για να μιλήσει για την πολιτική καταπίεση.

Δύο κόσμοι, ένα κορίτσι

Η ιστορία εκτυλίσσεται το 1944, πέντε χρόνια μετά το τέλος του Ισπανικού Εμφυλίου. Η μικρή Οφηλία, την οποία υποδύεται η Ιβάνα Μπακέρο, ζει υπό την εξουσία του πατριού της, λοχαγού Βιδάλ, φανατικού υποστηρικτή του καθεστώτος του Φράνκο. Τον ρόλο του Βιδάλ ερμηνεύει ο Σέρτζι Λόπεθ. Ο λοχαγός απαιτεί απόλυτη πειθαρχία και απαντά με ακραία βία σε κάθε αμφισβήτηση.

Η Οφηλία ανακαλύπτει έναν υπόγειο κόσμο με μυστηριώδη πλάσματα, αρχαίες δοξασίες και επικίνδυνες δοκιμασίες. Εκεί συναντά έναν Φαύνο, ο οποίος της λέει ότι είναι μια χαμένη πριγκίπισσα και της αναθέτει αποστολές ώστε να επιστρέψει στο βασίλειό της.

Και οι δύο κόσμοι είναι απειλητικοί. Ο ντελ Τόρο ανατρέπει όμως μια βασική σύμβαση των παραμυθιών: τις πιο αποτρόπαιες πράξεις δεν τις διαπράττουν τα φανταστικά τέρατα, αλλά οι άνθρωποι. Ο ΜακΝτόναλντ επισημαίνει ότι η αντίθεση αυτή είναι κομβική για την πολιτική διάσταση της ταινίας. Ο πραγματικός κόσμος σημαδεύεται από τη στρατιωτική πειθαρχία και την καταστολή, ενώ η φαντασία δίνει στην Οφηλία τη δυνατότητα να αμφισβητήσει όσα της επιβάλλονται.

Σύμβολα και σιωπή

Η οπτική γλώσσα της ταινίας συνδυάζει εικόνες από τη μυθολογία, τη θρησκεία, τη ζωγραφική και την ποπ κουλτούρα. Σχεδόν κάθε πλάσμα και αντικείμενο αποκτά συμβολική σημασία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Χλωμός Άνθρωπος, που κατά την ανάλυση του ΜακΝτόναλντ συνδυάζει στοιχεία από τον πίνακα «Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του» του Φρανθίσκο Γκόγια και από την αφίσα της ταινίας τρόμου «Phantasm» του Ντον Κοσκαρέλι (1979). Τον Χλωμό Άνθρωπο και τον Φαύνο υποδύεται ο ίδιος ηθοποιός, ο Νταγκ Τζόουνς.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η σιωπή της Οφηλίας, που μιλά ελάχιστα, σε αντίθεση με τον Βιδάλ, ο οποίος απαιτεί διαρκώς να ακούγεται και να υπακούεται. Το κορίτσι αναζητά απαντήσεις μέσα από εικόνες και σύμβολα. Σε μία σκηνή ο Φαύνος της δίνει ένα βιβλίο με λευκές σελίδες, που γεμίζουν σταδιακά με εικόνες και κείμενα καθώς εκείνη προχωρά στις δοκιμασίες. Το βιβλίο λειτουργεί ως σύμβολο της δημιουργικής δύναμης της φαντασίας, που της εξασφαλίζει ταυτότητα και προσανατολισμό.

Η πραγματικότητα πιο τρομακτική από τη φαντασία

Οι πιο σκληρές σκηνές διαδραματίζονται συχνά στην επιφάνεια. Σε μία από αυτές ο Βιδάλ συλλαμβάνει έναν πατέρα και τον γιο του επειδή έχουν όπλο. Εκείνοι εξηγούν ότι κυνηγούσαν λαγούς για να ταΐσουν την οικογένειά τους. Ο λοχαγός χτυπά τον νεαρό με ένα μπουκάλι μέχρι θανάτου και πυροβολεί τον πατέρα στον λαιμό. Όταν ανοίγει τον σάκο τους και βρίσκει λαγούς, η επιβεβαίωση ότι έλεγαν την αλήθεια δεν έχει για εκείνον καμία σημασία. Η σκηνή δείχνει τη βία ως μηχανισμό επιβολής της εξουσίας: ο Βιδάλ δεν χρειάζεται αποδείξεις, του αρκεί η δυνατότητα να αποφασίζει για τη ζωή και τον θάνατο των άλλων.

Η παράδοση της αλληγορίας

Η χρήση της αλληγορίας για την πολιτική βία δεν είναι αποκλειστικά δική του επινόηση. Όπως εξηγεί ο ΜακΝτόναλντ, αναπτύχθηκε στον ισπανικό κινηματογράφο επί δικτατορίας Φράνκο, όταν οι δημιουργοί αναζητούσαν έμμεσους τρόπους έκφρασης. Το 1938 ιδρύθηκε η Εθνική Επιτροπή Κινηματογραφίας, που επέκτεινε τον κρατικό έλεγχο και στις ταινίες μυθοπλασίας, πέρα από τα επίκαιρα και τα ντοκιμαντέρ, αναγνωρίζοντας την πολιτική επιρροή του μέσου.

Οι σκηνοθέτες που ήθελαν να αναφερθούν στον Εμφύλιο και στην καταστολή στράφηκαν συχνά στον συμβολισμό, αντλώντας από την ισπανική ζωγραφική, τη θρησκεία και τη λαϊκή παράδοση. Παράδειγμα είναι «Το Κυνήγι» του Κάρλος Σάουρα (1966), όπου τρεις βετεράνοι του Εμφυλίου συναντιούνται για να κυνηγήσουν λαγούς σε περιοχή όπου είχαν παγιδεύσει και σκοτώσει υποστηρικτές της Δημοκρατίας. Η νοσταλγική συνάντηση εξελίσσεται σε βίαιη σύγκρουση, και ο Σάουρα αναδεικνύει τα τραύματα του πολέμου χωρίς να αναπαραστήσει άμεσα τις φρικαλεότητές του. Μια ακόμη σημαντική επιρροή για τον ντελ Τόρο ήταν «Το Πνεύμα του Μελισσιού» του Βίκτορ Ερίθε, που κυκλοφόρησε το 1973.