Ο Παπαδιαμάντης ως μεταφραστής: μια πλευρά του έργου του που δεν είναι «αόρατη»

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης δεν ήταν ένας «αφανής» ή «αόρατος» μεταφραστής, υποστηρίζει η ομότιμη καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Γεωργία Φαρίνου-Μαλαματάρη. Κατά την ίδια, το μεταφραστικό έργο του συγγραφέα φέρει έντονα τη δική του σφραγίδα και αξίζει να μελετάται σε συνάφεια με το πρωτότυπο έργο του.

Είναι γνωστό ότι ο Παπαδιαμάντης έβγαζε τα προς το ζην μεταφράζοντας από τα γαλλικά και τα αγγλικά επιφυλλίδες και ειδήσεις. Δημοσίευε διαδοχικά στις εφημερίδες «Εφημερίς», «Ακρόπολις», «Αστυ» και «Νέον Άστυ», στο περιοδικό «Νέον Πνεύμα», σποραδικά στην «Εστία» και στα «Παναθήναια», καθώς και στην εκδοτική σειρά «Πανδώρα». Μετά το 1903 μετέφρασε τρία βιβλία των Γκόρντον, Φίνλεϊ και Σπηλιάδη, κατόπιν παραγγελίας του Γιάννη Βλαχογιάννη.

Διαφορετικές στρατηγικές για διαφορετικά κείμενα

Σύμφωνα με την καθηγήτρια, η ποικιλία των εντύπων, του αναγνωστικού τους κοινού και των ειδών που μετέφρασε δείχνουν ότι ο μεταφραστής Παπαδιαμάντης δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ενιαία. Στο διάστημα 1882-1908, όπως σημειώνει, άλλαξαν θεαματικά η μορφή, το είδος και η διακίνηση των μυθιστορημάτων στην Ευρώπη και την Αμερική, και αυτό καθόριζε τις επιλογές των εκδοτών. Στην αρχή της πορείας του, όταν είχε γράψει δύο μόνο μυθιστορήματα, κυριαρχούσε το γαλλικό επιφυλλιδογραφικό μυθιστόρημα. Αργότερα, όταν είχε πια καταξιωθεί ως διηγηματογράφος, μετέφρασε best-sellers κυρίως από τα αγγλικά, όπως τους «Manxman», «Heavenly Twins», «Quo Vadis», «Ben Hur» και «Dracula».

Η μεταφραστική του στρατηγική εξαρτιόταν από την ποιότητα και το είδος του κειμένου. Η αστική τοπογραφία και κουλτούρα δεν ήταν το δυνατότερό του σημείο· εκεί, κατά την κ. Φαρίνου-Μαλαματάρη, «εθνικοποιούσε», απέδιδε συνοπτικά ή απάλειφε τμήματα του πρωτοτύπου. Η δεινότητά του φαινόταν στις θαλασσινές περιπέτειες, στις εξωτικές περιοχές, στα νησιωτικά ήθη και στις ιστορικές περιόδους, ιδίως τη ρωμαϊκή.

Η γλώσσα και οι παρεμβάσεις του

Η παρουσία του στις μεταφράσεις είναι ορατή, εξηγεί η καθηγήτρια, επειδή συχνά αξιοποιούσε την υφολογική ποικιλία του δικού του έργου: τη μείξη γλωσσικών κωδίκων, τις σύνθετες λέξεις από την αρχαία γραμματεία ή την υμνογραφία (ενίοτε δικής του κοπής), την αντιστροφή συνεκφορών και την πολυμετοχία που οδηγεί σε ομοιοτέλευτα. Με τον τρόπο αυτό εμπλούτιζε το ξένο κείμενο, δίνοντας έμφαση στον ρυθμό, κάτι που φαίνεται κυρίως στα ποιήματα μέσα στα μυθιστορήματα.

Εξίσου ορατές είναι οι ιδεολογικού τύπου επεμβάσεις, συνηθέστερα σε θέματα θρησκευτικού περιεχομένου και σπανιότερα αισθητικού, εθνικού ή κοινωνικού. Εμφανίζονται σε υποσημειώσεις, σε σχόλια εντός κειμένου ή, σε ακραίες περιπτώσεις, ως αντικατάσταση του πρωτοτύπου χωρίς εμφανή ένδειξη. Έχει επισημανθεί επίσης ότι αρκετά κείμενά του «ψωμίζονται» θεματολογικά από τις μεταφράσεις του.

Το δίστιχο στα «Ρόδιν’ ακρογιάλια»

Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα η καθηγήτρια αναφέρει ένα δίστιχο στα «Ρόδιν’ ακρογιάλια» (1908), όπου ο αφηγητής αναρωτιέται αν το είχε διαβάσει σε επιφυλλίδα της «Εφημερίδος» και αν ήταν μετάφραση. Μέχρι το 2003 το δίστιχο θεωρούνταν πρωτότυπο και ανθολογήθηκε ως ποίημα του Παπαδιαμάντη. Τότε η Λαμπρινή Τριανταφυλλοπούλου το εντόπισε στη μετάφραση του μυθιστορήματος «Η έρημος οικία» του Claretie, στην «Εφημερίδα» του Κορομηλά. Πρόκειται για απόδοση γαλλικών στίχων, που ξεκινούν με το «Nos amours sont sur l’eau».

Η κ. Φαρίνου-Μαλαματάρη θεωρεί ότι η αβεβαιότητα του αφηγητή το 1908 ίσως είναι ένα «κλείσιμο του ματιού» στον αναγνώστη: μια πρόσκληση να ερευνήσει προσεκτικά τις μεταφράσεις σε συνάφεια με το πρωτότυπο έργο και στη συνέχεια να το ξαναδιαβάσει υπό το φως τους.