«Πηνελοπιάδα» στο York Theatre Royal: οι δώδεκα υπηρέτριες της «Οδύσσειας» παίρνουν τον λόγο
Η θεατρική διασκευή του έργου της Μάργκαρετ Άτγουντ παρουσιάζεται σε νέα παραγωγή στο York Theatre Royal έως τις 31 Οκτωβρίου, με επίκεντρο τις γυναίκες που εκτελέστηκαν στην Ιθάκη.
Νέα παραγωγή της «Πηνελοπιάδας» (The Penelopiad) της Μάργκαρετ Άτγουντ παρουσιάζεται στο York Theatre Royal της Αγγλίας. Η παράσταση, σε σκηνοθεσία Τζούλιετ Φόρστερ και με την Αμέλια Μπούλμορ στον ρόλο της Πηνελόπης, έκανε επίσημη πρεμιέρα στις 14 Οκτωβρίου και θα συνεχιστεί έως τις 31 Οκτωβρίου 2026.
Στο επίκεντρο βρίσκονται οι δώδεκα νεαρές υπηρέτριες που απαγχονίζονται στο τέλος της «Οδύσσειας». Στο ομηρικό έπος, αφού έχουν αναγκαστεί να καθαρίσουν το αίμα και να απομακρύνουν τα πτώματα των μνηστήρων, ο Τηλέμαχος αποφασίζει να τις εκτελέσει, θεωρώντας ότι πρόδωσαν το παλάτι επειδή είχαν σχέσεις με τους μνηστήρες. Η δική τους εκδοχή δεν ακούγεται ποτέ.
Η αφήγηση της Πηνελόπης και ο χορός των υπηρετριών
Η Άτγουντ εξέδωσε την «Πηνελοπιάδα» το 2005 και δύο χρόνια αργότερα διασκεύασε η ίδια το βιβλίο για το θέατρο. Στην αφήγησή της η Πηνελόπη έχει πεθάνει και βρίσκεται στον Άδη, από όπου ανατρέχει στον γάμο της με τον Οδυσσέα, στον Τρωικό Πόλεμο και στα είκοσι χρόνια της απουσίας του. Οι υπηρέτριες επιστρέφουν ως χορός και διακόπτουν διαρκώς την αφήγησή της, αμφισβητώντας όσα εκείνη θυμάται ή προτιμά να αποσιωπά.
Το έργο εξετάζει όχι μόνο τη θέση των γυναικών στον αρχαίο μύθο, αλλά και τις ταξικές διαφορές μεταξύ τους. Η Πηνελόπη είναι βασίλισσα και μπορεί, έστω από τον κόσμο των νεκρών, να υπερασπιστεί τον εαυτό της, ενώ οι υπηρέτριες ήταν σκλάβες, χωρίς εξουσία πάνω στο σώμα και στη ζωή τους. Η Άτγουντ έχει εξηγήσει ότι η ιδέα του βιβλίου γεννήθηκε από την αγανάκτησή της για τον τρόπο με τον οποίο τις αντιμετώπισαν ο Οδυσσέας και ο Τηλέμαχος.
Η σκηνική εικόνα
Η σκηνογράφος Σάρα Περκς τοποθετεί τη δράση σε έναν σχεδόν άδειο, λευκό Άδη. Από την οροφή κρέμονται χοντρά κόκκινα σχοινιά, που παραπέμπουν στα νήματα του υφαντού της Πηνελόπης αλλά και στις θηλιές των εκτελέσεων. Έτσι συνδέονται δύο χαρακτηριστικές πράξεις του έπους: η ύφανση που επιτρέπει στην Πηνελόπη να καθυστερεί τον δεύτερο γάμο της και η εκτέλεση των γυναικών που δεν μπορούσαν να ορίσουν τη μοίρα τους.
Οκτώ ηθοποιοί συγκροτούν τον χορό των υπηρετριών, αλλάζοντας συνεχώς ρόλους και χρησιμοποιώντας τραγούδι, χορό, μάσκες και ακροβατικά. Πότε αντιμετωπίζουν την ιστορία σαν παιχνίδι και πότε διακόπτουν απότομα την κωμική ατμόσφαιρα για να θυμίσουν το τέλος τους. Η Πηνελόπη της Μπούλμορ παραμένει πιο συγκρατημένη, με ειρωνική διάθεση και απόσταση από όσα αφηγείται.
Οι κριτικές και το πλαίσιο
Η παράσταση έχει προκαλέσει ενδιαφέρον στον βρετανικό Τύπο, χωρίς οι κριτικές να είναι ομόφωνα ενθουσιώδεις. Η πιο πρόσφατη, που δημοσιεύτηκε στις 17 Οκτωβρίου, ξεχωρίζει τη σωματική ενέργεια και την ανατρεπτική διάθεση του γυναικείου χορού, θεωρεί όμως ότι η ερμηνεία της Πηνελόπης δεν αξιοποιεί πάντοτε το σκοτεινό χιούμορ του κειμένου. Αναγνωρίζει τη σημασία της φεμινιστικής ανάγνωσης της Άτγουντ, επισημαίνοντας ότι η σκηνική εκτέλεση θα μπορούσε να είναι πιο αιχμηρή.
Η επιστροφή της «Πηνελοπιάδας» συμπίπτει με το ανανεωμένο ενδιαφέρον για την «Οδύσσεια», μετά την κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν. Η Τζούλιετ Φόρστερ θεωρεί ότι οι δύο αφηγήσεις μπορούν να ιδωθούν ως συμπληρωματικές: η μία ακολουθεί τον μεγάλο ομηρικό ήρωα, ενώ η άλλη στρέφεται σε όσους έμειναν πίσω και υπέστησαν τις συνέπειες της επιστροφής του.
Στην παράσταση, οι νεκρές γυναίκες δεν ζητούν απλώς να ακουστεί η ιστορία τους, αλλά αμφισβητούν την ιστορία που γνωρίζουμε. Ο Οδυσσέας ολοκληρώνει το ταξίδι του και ανακτά το σπίτι και την εξουσία του, ενώ οι υπηρέτριες δεν έχουν πια σπίτι να επιστρέψουν. Τους μένει μόνο ο χορός τους, μέσα από τον οποίο εξακολουθούν να ζητούν εξηγήσεις.
