Πώς άλλαξε η γυναικεία σιλουέτα στη ζωγραφική: νέα μελέτη εξετάζει 486 πορτρέτα
Έρευνα στο Proceedings of the Royal Society B μελέτησε 606 γυναικείες μορφές σε πίνακες του 1650-1950 και κατέγραψε σταδιακή υποχώρηση των έντονων καμπυλών.

Τα γυναικεία σώματα στην ευρωπαϊκή ζωγραφική απεικονίζονται ολοένα λιγότερο καμπυλόγραμμα από τα μέσα του 17ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα. Αυτό προκύπτει από νέα επιστημονική μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. Η έρευνα εξέτασε 486 πίνακες με συνολικά 606 γυναικείες μορφές, κυρίως πορτρέτα γυναικών των ανώτερων κοινωνικών τάξεων της Γαλλίας και της Αγγλίας, που φιλοτεχνήθηκαν μεταξύ 1650 και 1950.
Επικεφαλής της μελέτης είναι η Ζαν Μποβέ (Jeanne Bovet), ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο Northumbria της Βρετανίας. Όπως εξηγεί, τα πορτρέτα επιτρέπουν να παρακολουθήσει κανείς τις αλλαγές στην αναπαράσταση του σώματος σε χρονικό διάστημα πολύ μακρύτερο από εκείνο που καλύπτει η φωτογραφία. Τα περισσότερα έργα φτιάχτηκαν για να τα δουν άλλοι: συγγενείς, υποψήφιοι σύζυγοι, μέλη της αυλής ή της υψηλής κοινωνίας. Το φόρεμα, η στάση του σώματος και ο τρόπος παρουσίασης της εικονιζόμενης ανταποκρίνονταν έτσι σε συγκεκριμένες κοινωνικές προσδοκίες.
Η μέθοδος της έρευνας
Οι ερευνητές ζήτησαν από περίπου 1.500 συμμετέχοντες να αξιολογήσουν τα πορτρέτα. Μια ομάδα εκτίμησε το σχήμα του σώματος κάτω από τα ρούχα, μια δεύτερη αξιολόγησε τη σιλουέτα και την εμφάνιση και μια τρίτη εξέτασε τα πρόσωπα. Στο επίκεντρο βρέθηκε η αναλογία μέσης προς γοφούς, δηλαδή η περιφέρεια της μέσης διαιρεμένη με την περιφέρεια των γοφών. Όσο μικρότερη είναι η τιμή, τόσο πιο έντονη εμφανίζεται συνήθως η διαφορά ανάμεσα στα δύο σημεία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το πορτρέτο της Μαρίας Λουίζας της Πάρμας, που φιλοτέχνησε το 1765 ο Λοράν Πεσέ. Η εκτιμώμενη αναλογία ήταν μόλις 0,48. Στον πίνακα που ζωγράφισε το 1873 ο Πιερ-Πολ-Λεόν Γκλεζ, με μια γυναίκα μπροστά στον καθρέφτη της, η τιμή έφτανε το 0,72. Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν τις εντυπώσεις των παρατηρητών από τις ζωγραφικές αναπαραστάσεις. Οι πραγματικές σωματικές αναλογίες των δύο γυναικών δεν είναι γνωστές, καθώς η ενδυμασία, η στάση και οι επιλογές του ζωγράφου επηρεάζουν καθοριστικά όσα βλέπουμε.
Από τον 18ο στον 20ό αιώνα
Σύμφωνα με τα ευρήματα, η αναλογία ήταν ιδιαίτερα χαμηλή στα πορτρέτα γύρω στα μέσα του 18ου αιώνα και άρχισε να αυξάνεται σταδιακά μετά το 1750. Στον 18ο αιώνα οι κορσέδες περιόριζαν τη μέση και οι εσωτερικές κατασκευές των φορεμάτων άνοιγαν τη φούστα σε εντυπωσιακό πλάτος. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι η αλλαγή είχε διακυμάνσεις και δεν ακολούθησε την ίδια πορεία σε κάθε εποχή ή σχολή. Η γενική τάση παραμένει ωστόσο ευδιάκριτη: πιο ευθύγραμμες σιλουέτες και λιγότερο τονισμένη διαφορά μέσης και γοφών.
Στον 19ο αιώνα η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη. Στο πορτρέτο της πριγκίπισσας ντε Μπρολί, που φιλοτέχνησε ο Ζαν-Ογκίστ-Ντομινίκ Ενγκρ μεταξύ 1851 και 1853, η μέση εξακολουθεί να τονίζεται από το γαλάζιο φόρεμα. Το 1884 η «Μαντάμ Χ» του Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ προκάλεσε σκάνδαλο στο Παρίσι. Η αρχική εκδοχή έδειχνε τη μία τιράντα του φορέματος να έχει γλιστρήσει από τον ώμο και, μετά τις έντονες αντιδράσεις, ο ζωγράφος την ξαναζωγράφισε στη θέση της. Την ίδια περίπου εποχή ο Πολ Σεζάν ζωγράφισε τη σύζυγό του Ορτάνς Φικέ με κόκκινο φόρεμα, εντάσσοντας το σώμα σε μια σύνθεση γεωμετρικών σχέσεων.
Η μελέτη εντοπίζει παράλληλα αλλαγή στα πρόσωπα: όσο περνούν οι αιώνες, οι μορφές που απεικονίζονται εκτιμάται ότι έχουν μεγαλύτερη ηλικία. Οι ερευνητές θεωρούν ότι αυτό συμβαδίζει με την υποχώρηση της έντονα τονισμένης γυναικείας σιλουέτας. Μια πιθανή εξήγηση αναζητείται στις δημογραφικές μεταβολές της Ευρώπης από τα τέλη του 18ου αιώνα, όπως η μείωση της παιδικής θνησιμότητας και η σταδιακή πτώση των γεννήσεων.
Ο πίνακας του Ρούμπενς με την Έλενα Φουρμάν να βγαίνει από το λουτρό προηγείται της περιόδου που εξέτασε η έρευνα και ανήκει σε διαφορετικό είδος ζωγραφικής. Παραμένει όμως χαρακτηριστικό του τρόπου με τον οποίο η μπαρόκ τέχνη εξυμνούσε τη σωματική πληρότητα.







