Στέιτ Ντιπάρτμεντ για τουρκολιβυκό μνημόνιο: «Προκλητική εξέλιξη» η επικύρωσή του

Το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε «μη εποικοδομητική και προκλητική» εξέλιξη την ανακοίνωση για την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών, σε νέα δήλωσή του την Κυριακή 25 Οκτωβρίου. Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ τονίζει ότι η κίνηση αυτή έχει αυξήσει τις εντάσεις στην περιοχή και ότι «η θέση μας επί του ζητήματος αυτού δεν έχει αλλάξει».

Η δήλωση δόθηκε ως απάντηση σε νέο ερώτημα της εφημερίδας «Καθημερινή». Όπως αναφέρεται, η επικύρωση του μνημονίου ανακοινώθηκε από το Κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης.

Τι αναφέρει η δήλωση

Το αμερικανικό ΥΠΕΞ επαναλαμβάνει ότι ενθαρρύνει όλες τις χώρες, μαζί με τους εταίρους των ΗΠΑ στην Ανατολική Μεσόγειο, να επιλύουν τις διαφορές τους για τις θαλάσσιες ζώνες μέσω διαπραγματεύσεων με καλή πίστη. Προσθέτει ότι οι χώρες αυτές πρέπει να αποφεύγουν οποιαδήποτε προκλητική συμπεριφορά.

Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ υπενθυμίζει επίσης ότι η Ελλάδα και η Τουρκία είναι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ και τις ενθαρρύνει να διεξαγάγουν διμερή διάλογο για τυχόν σημεία διαφωνίας. Όπως σημειώνει, η ειρηνική επίλυση τέτοιων διαφορών «ανοίγει τον δρόμο για εμπορικές επενδύσεις και ερευνητικές δραστηριότητες που θα ωφελήσουν ολόκληρη την περιοχή».

Το ιστορικό της αρχικής απάντησης

Η νέα τοποθέτηση έρχεται μετά την απάντηση που είχε δώσει το αμερικανικό υπουργείο στις 21 Οκτωβρίου. Εκείνη η απάντηση περιοριζόταν σε γενικές αναφορές στον διάλογο και τις διαπραγματεύσεις, χωρίς να αναφέρεται στην ουσία του μνημονίου, και προκάλεσε, σύμφωνα με την «Καθημερινή», δυσαρέσκεια και προβληματισμό.

Ακολούθησε κινητοποίηση της ελληνικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον. Σε συνεργασία με το Ελληνοαμερικανικό Συμβούλιο Ηγεσίας (HALC), με συμμάχους στο Κογκρέσο και με αμερικανοεβραϊκές οργανώσεις, επιδίωξε να εξασφαλίσει πρόσθετες διευκρινίσεις. Η ανησυχία ήταν ότι η απουσία σαφούς αμερικανικής θέσης θα μπορούσε να ερμηνευθεί από την Τουρκία και τη Λιβύη ως σιωπηρή αποδοχή των διεκδικήσεών τους.

Στο μεσοδιάστημα το HALC απέστειλε επιστολή στον υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, ζητώντας σαφή και δημόσια στάση κατά του μνημονίου. Στην επιστολή σημείωνε ότι η Ουάσιγκτον αναγνωρίζει πως η επίλυση των θαλάσσιων διαφορών δημιουργεί προϋποθέσεις για επενδύσεις και έρευνες, αλλά αποφεύγει να αναφερθεί στην αντίστροφη διάσταση. Όπως επισήμανε, η διατήρηση αμφισβητούμενων διεκδικήσεων μπορεί να υπονομεύσει την ασφάλεια δικαίου και την προβλεψιμότητα που χρειάζονται οι αμερικανικές εταιρείες για επενδύσεις μεγάλης κλίμακας.

Τα αμερικανικά συμφέροντα και οι προηγούμενες θέσεις

Στους κόλπους του ελληνοαμερικανικού λόμπι, ο προβληματισμός αφορά και αμερικανικά οικονομικά και στρατηγικά συμφέροντα. Αναφέρονται η παρουσία της Chevron σε θαλάσσια οικόπεδα νότια της Κρήτης, οι ερευνητικές δραστηριότητες της ExxonMobil και η στρατηγική σημασία της Σούδας.

Η απάντηση της 21ης Οκτωβρίου θεωρήθηκε υποχώρηση σε σχέση με την προηγούμενη ρητορική της Ουάσιγκτον. Τον Δεκέμβριο του 2019 το Στέιτ Ντιπάρτμεντ είχε χαρακτηρίσει τη συμφωνία «μη βοηθητική και προκλητική». Στις 15 Ιανουαρίου 2020 είχε διευκρινίσει ότι το διεθνές δίκαιο, όπως αποτυπώνεται στη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, αναγνωρίζει γενικά στα νησιά δικαιώματα σε ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα όπως και στις ηπειρωτικές περιοχές. Είχε επίσης αναγνωρίσει ότι η Ελλάδα έχει επικαλυπτόμενες θαλάσσιες αξιώσεις στην περιοχή που καλύπτει το μνημόνιο.

Στις 2 Ιουνίου 2020 ο τότε υφυπουργός Εξωτερικών για τους Ενεργειακούς Πόρους, Φράνσις Φάνον, είχε υποστηρίξει ότι το μνημόνιο δεν μπορεί νομικά να επηρεάσει τα δικαιώματα τρίτων κρατών, όπως η Ελλάδα, και είχε πει ότι «δεν υπάρχει εξίσωση» των δύο περιπτώσεων. Στις 5 Ιουνίου το υπουργείο είχε επαναλάβει τον χαρακτηρισμό «προκλητική και μη βοηθητική».

Στις 4 Οκτωβρίου 2022, μετά την υπογραφή νέου τουρκολιβυκού μνημονίου για τους υδρογονάνθρακες, το αμερικανικό ΥΠΕΞ είχε υπενθυμίσει ότι η προσωρινή κυβέρνηση της Τρίπολης δεσμευόταν από τον πολιτικό οδικό χάρτη της Λιβύης να αποφεύγει συμφωνίες που θα διατάρασσαν τις εξωτερικές σχέσεις της χώρας. Τον Ιανουάριο του 2023, με αφορμή τη συζήτηση για επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων νότια της Κρήτης, είχε τονίσει ότι η θαλάσσια οριοθέτηση πρέπει να επιλύεται ειρηνικά και σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.