Τα ρεμπέτικα της Κατοχής και της Αντίστασης σε συναυλία στο Ολύμπια

Μια συναυλία αφιερωμένη στα ρεμπέτικα της Κατοχής και της Αντίστασης παρουσιάζει το Εργαστήρι Ελληνικής Μουσικής του Δήμου Αθηναίων αύριο, Σάββατο 24 Οκτωβρίου, στις 20.30, στο Ολύμπια, Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας». Τραγουδούν ο Μπάμπης Τσέρτος και η Φωτεινή Βελεσιώτου, ενώ τις ενορχηστρώσεις και τη μουσική διεύθυνση έχει ο Άγγελος Ηλίας.

Τραγούδια ως ιστορικά τεκμήρια

Η βραδιά στηρίζεται στην ιδέα ότι τα ρεμπέτικα εκείνης της εποχής λειτουργούν και ως μαρτυρίες για την Ιστορία. Ο Μπάμπης Τσέρτος σημειώνει ότι ακόμη και ένα τραγούδι που δεν αναφέρεται ευθέως στην Κατοχή αποτυπώνει το κλίμα της περιόδου μέσα από μικρές ιστορίες.

Ως παράδειγμα φέρνει το «Ό,τι κι αν πω δεν σε ξεχνώ» του Βασίλη Τσιτσάνη. Ο συνθέτης το ηχογράφησε την Κυριακή 27 Οκτωβρίου 1940, μαζί με τον Στελλάκη Περπινιάδη. Την επομένη κηρύχθηκε ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος και ο Τσιτσάνης κατατάχθηκε και έφυγε για το μέτωπο.

Στους μήνες που ακολούθησαν, μέχρι την άφιξη των γερμανικών δυνάμεων, οι ρεμπέτες ηχογράφησαν πολλά τραγούδια, έως την επίταξη του εργοστασίου της Columbia το 1941. Σύμφωνα με τον Τσέρτο, δεκάδες από αυτά σατίριζαν τους Ιταλούς και έδιναν κουράγιο στους Έλληνες, ενώ ακούγονταν συχνά στο ραδιόφωνο. Στα πιο γνωστά συγκαταλέγονται το «Κορόιδο Μουσολίνι», με πρώτη ερμηνεία του Νίκου Γούναρη, και το «Άκου Ντούτσε μου τα νέα» του Παναγιώτη Τούντα.

Το δεύτερο βασίζεται στη μελωδία του παλαιότερου ρεμπέτικου «Η Βαρβάρα», το οποίο, όπως αναφέρει ο δρ Χρήστος Καρδαράς, καθηγητής Νεοελληνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, είχε γνωρίσει τη λογοκρισία και τις διώξεις του μεταξικού καθεστώτος. Την παρατήρηση αυτή την κάνει στο βιβλίο του «Ιστορία & Ρεμπέτικο» (εκδόσεις Παπαζήση, 2015).

Πείνα, μαύρη αγορά και αντίσταση

Ο Χρήστος Καρδαράς επισημαίνει ότι τα τραγούδια της περιόδου αγγίζουν πολλά θέματα: την πείνα, τη μαύρη αγορά, τον πληθωρισμό, τον βομβαρδισμό του λιμανιού του Πειραιά και τη δράση των δωσίλογων. Αναφέρονται επίσης σε αγωνιστές της Αντίστασης, όπως ο νεαρός ηθοποιός Στέλιος Καρδάρας.

Το τραγούδι «Στέλιος Καρδάρας» είναι για τον Μπάμπη Τσέρτο από τα πιο εντυπωσιακά της περιόδου και συνδέεται με προσωπικές αναμνήσεις. Όπως διηγείται, το άκουσε πρώτη φορά το 1975-76 σε ραδιοφωνική εκπομπή με τον Γενίτσαρη και το τραγουδούσε σε εκδηλώσεις πριν γίνει επαγγελματίας. Περιγράφει έναν νεαρό σαλταδόρο που ανέβαινε στα γερμανικά φορτηγά και πετούσε ψωμιά στον κόσμο.

Ο Στέλιος Καρδάρας ήταν μία από τις ηρωικές μορφές της Εθνικής Αντίστασης στον Πειραιά. Έκλεβε όπλα για λογαριασμό του ΕΛΑΣ Αθηνών και εκτελέστηκε από τα Τάγματα Ασφαλείας στη Δραπετσώνα τον Αύγουστο του 1944. Η ιστορία του διασώθηκε μέσω του τραγουδιού, που ηχογράφησε αργότερα ο Γιώργος Νταλάρας στον δίσκο «Τα ρεμπέτικα της Κατοχής» (1980). Ο δίσκος διέσωσε πολλά κομμάτια που δεν είχαν προλάβει να ηχογραφηθούν.

Στον ίδιο κύκλο ανήκει «Ο σαλταδόρος» του 1942, με στίχους και μουσική του Μιχάλη Γενίτσαρη, που καταγράφει τη δράση των νεαρών οι οποίοι πηδούσαν στα γερμανικά οχήματα για να πάρουν τρόφιμα και καύσιμα, με κίνδυνο της ζωής τους. Το «Του Κυριάκου το γαϊδούρι», που ηχογραφήθηκε το 1946, αποτυπώνει κατά τον Καρδαρά με ωμό και ρεαλιστικό τρόπο την τραγικότητα της πείνας στους αστικούς πληθυσμούς.

Στο πρόγραμμα περιλαμβάνεται και η «Συννεφιασμένη Κυριακή». Τη σύνθεση ξεκίνησε να γράφει ο Βασίλης Τσιτσάνης στη Θεσσαλονίκη, στην Κατοχή, και θα ερμηνεύσει στο κλείσιμο της συναυλίας ο Μπάμπης Τσέρτος.