«The Experiment»: το ντοκιμαντέρ του Channel 4 με ψεύτικη δομή φροντίδας χωρίζει κριτικούς και κοινό
Το βρετανικό Channel 4 έβαλε ανυποψίαστους επισκέπτες σε μια σκηνοθετημένη δομή διαβίωσης ατόμων με αναπηρία, εμπνευσμένη από το ναζιστικό Aktion T4.
Ένα τηλεοπτικό κοινωνικό πείραμα του βρετανικού Channel 4 προκαλεί έντονο δημόσιο διάλογο στη Βρετανία. Το ντοκιμαντέρ «The Experiment», που προβλήθηκε στις 21 Οκτωβρίου, τοποθέτησε ανυποψίαστους επισκέπτες σε μια δομή «υποστηριζόμενης διαβίωσης» για άτομα με αναπηρία. Οι κανόνες της είχαν εμπνευστεί από τη ναζιστική ευγονική.
Το πρόγραμμα παρουσιάζουν ο ηθοποιός και συγγραφέας Ματ Φρέιζερ και η παρουσιάστρια και ακτιβίστρια για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία Σόφι Μόργκαν. Αφηγείται ένα σκοτεινό κεφάλαιο της ιστορίας και ταυτόχρονα θέτει ένα ερώτημα: μπορούν οι ιδέες που οδήγησαν σε αυτό να επανεμφανιστούν σήμερα, μεταμφιεσμένες σε προοδευτική φροντίδα και ορθολογική διαχείριση πόρων;
Το Segrilife και οι κανόνες του
Στο επίκεντρο βρίσκεται το Segrilife, ένα κέντρο που δημιουργήθηκε αποκλειστικά για τις ανάγκες της παραγωγής. Διέθετε επαγγελματική εταιρική ταυτότητα, διαφημιστικό υλικό και λόγο γεμάτο όρους όπως «κοινότητα», «ανεξαρτησία», «ευεξία» και «καινοτομία». Μέλη του κοινού κλήθηκαν να το επισκεφθούν πιστεύοντας ότι πρόκειται για πραγματική δομή φροντίδας.
Οι ένοικοι ήταν ηθοποιοί με αναπηρία ή νευροαποκλινικότητες. Οι κανόνες του χώρου αντλούσαν έμπνευση από τη ναζιστική αντιμετώπιση των ατόμων με αναπηρία τις δεκαετίες του 1930 και του 1940. Στη δομή κυριαρχούσαν η απομόνωση, ο έλεγχος και η υποτίμηση, καθώς και η λογική ότι η «φυσιολογική ζωή» δεν είναι προσιτή σε όλους. Οι επισκέπτες έμαθαν την αλήθεια μετά το πείραμα. Οι δημιουργοί δηλώνουν ότι συζήτησαν μαζί τους την εμπειρία τους.
Το ντοκιμαντέρ συνδυάζει στοιχεία reality, κρυφής κάμερας και κοινωνικού πειράματος. Οι παρουσιαστές παρακολουθούσαν τα δρώμενα μέσα από οθόνες.
Το ιστορικό πλαίσιο: Aktion T4
Το Aktion T4 ήταν το μυστικό ναζιστικό πρόγραμμα «ευθανασίας» του καθεστώτος του Χίτλερ για τη συστηματική δολοφονία ανθρώπων με σωματικές και νοητικές αναπηρίες και ψυχικές ασθένειες. Την ονομασία του την οφείλει στη διεύθυνση του γραφείου του στο Βερολίνο, στην οδό Τίργκαρτεν Στράσε 4.
Επρόκειτο για κρατικά οργανωμένη μηχανή εξόντωσης, με ιατρικά έγγραφα, αξιολογήσεις, μεταφορές και κέντρα θανάτωσης. Ένα από τα κύρια κέντρα ήταν το κάστρο Χαρτχάιμ στην Αυστρία, το οποίο επισκέπτονται οι παρουσιαστές. Σήμερα λειτουργεί ως μνημείο και εκπαιδευτικός χώρος.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Ματ Φρέιζερ, από τον Ιανουάριο του 1940 έως τον Αύγουστο του 1941 δολοφονήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος 70.273 άτομα με αναπηρία. Η ευρύτερη εκτίμηση για το σύνολο των θυμάτων της ναζιστικής δίωξης και δολοφονίας ατόμων με αναπηρία φτάνει τις 275.000 έως 300.000.
Διχογνωμία για τη μέθοδο
Οι δημιουργοί υποστηρίζουν ότι η σύγχρονη Βρετανία έχει αναπτύξει μια επικίνδυνη ρητορική για τα άτομα με αναπηρία, ιδίως γύρω από τα επιδόματα και την κοινωνική πρόνοια. Σύμφωνα με τους υποστηρικτές του προγράμματος, η τηλεόραση οφείλει να κάνει ορατή τη συστηματική δολοφονία ατόμων με αναπηρία από τους ναζί.
Μέρος των κριτικών το χαρακτήρισε προκλητικό αλλά αναγκαίο. Άλλοι το θεωρούν υπερβολικά χειριστικό και αμφισβητούν αν ένα σκηνοθετημένο πείραμα είναι ο καλύτερος τρόπος για να αποδειχθεί κάτι τέτοιο. Υποστηρίζουν ότι η μέθοδος κινδυνεύει να υπονομεύσει το ίδιο της το μήνυμα. Οι επικριτές προσθέτουν ότι η σύγκριση με το Aktion T4 μπορεί να είναι τόσο έντονη, ώστε να επισκιάζει τη σημερινή πραγματικότητα των ατόμων με αναπηρία αντί να τη φωτίζει.
Πέρα από τη διχογνωμία, το ντοκιμαντέρ υπενθυμίζει ότι η αξιοπρέπεια δεν είναι προνόμιο όσων θεωρούνται «παραγωγικοί» ή «αυτόνομοι».
