Θέατρο ντοκουμέντο για τις παράνομες υιοθεσίες Ελληνόπουλων στις ΗΠΑ στον Ψυχρό Πόλεμο

Η παράσταση «Για τρία ψυγεία και ένα πλυντήριο», σε σκηνοθεσία της Κυριακής Μήτσου, κάνει πρεμιέρα στις 6 Νοεμβρίου στο Ολύμπια Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας». Βασίζεται στην πολυετή έρευνα της Γκόντα φαν Στιν για τις παράνομες υιοθεσίες Ελληνόπουλων προς τις ΗΠΑ και την Ολλανδία κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.

Η υπόθεση αφορά περισσότερα από τέσσερις χιλιάδες παιδιά που δόθηκαν για υιοθεσία στο εξωτερικό. Πίσω έμειναν μητέρες και πατεράδες, που συχνά αναζητούσαν απελπισμένοι την τύχη των παιδιών τους, ενώ οι ίδιοι οι υιοθετημένοι μεγάλωσαν μακριά από τον τόπο γέννησής τους, χωρίς κανένα στοιχείο για την καταγωγή τους.

Από την ακαδημαϊκή έρευνα στη σκηνή

Η φαν Στιν είναι Βελγίδα και πολιτογραφημένη Ελληνίδα. Ξεκίνησε από τις αρχαιοελληνικές σπουδές και στη συνέχεια στράφηκε στις νεοελληνικές αφηγήσεις και στη «μικροϊστορία», όπως την αποκαλεί, η οποία γίνεται «μακροϊστορία» όταν τοποθετηθεί στο κατάλληλο πλαίσιο.

Όπως εξηγεί η ίδια, η έρευνα αφορά γυναίκες, παιδιά και όσους δεν έχουν φωνή σε μια πατριαρχική κοινωνία, καθώς και θύματα του κράτους ή του Εμφυλίου. Για όλα αυτά, σημειώνει, υπάρχει ακριβής τεκμηρίωση, ωστόσο η ιστορική μελέτη δεν ενδείκνυται για να φιλοξενήσει τις προφορικές μαρτυρίες. Στο θέατρο, όπως λέει, οι ιστορίες αναπτύσσονται περισσότερο, πάντα με βάση το γνήσιο υλικό, το οποίο υφίσταται καλλιτεχνική επεξεργασία. Εκτιμά επίσης ότι η μελέτη της κοινωνικής ιστορίας στην Ελλάδα έχει μείνει αρκετά πίσω και ότι η συγκεκριμένη «μικρή ιστορία» αποτελεί τεράστιο κομμάτι των ελληνοαμερικανικών σχέσεων.

Οι ιστορίες πίσω από τις υιοθεσίες

Η φαν Στιν περιγράφει την αλληλογραφία μιας γυναίκας με τον δικηγόρο της. Εκείνος την παροτρύνει να μην ασχοληθεί με τα ορφανά των βρεφοκομείων και προσφέρεται να βρει ένα παντρεμένο ζευγάρι, το οποίο θα έπειθε να δώσει το νεογέννητο κορίτσι του έναντι αμοιβής. Με αυτόν τον τρόπο φαίνεται ότι πουλήθηκαν αρκετά βρέφη, κάτι που υπαινίσσεται και ο τίτλος της παράστασης, δική της έμπνευση.

Η πρώτη αφήγηση που έφτασε στο e-mail της αφορούσε τα παιδιά του Ηλία Αργυριάδη, ο οποίος εκτελέστηκε την ίδια ημέρα με τον Νίκο Μπελογιάννη. Αυτή ήταν μια πολιτική υιοθεσία, όμως, όπως υποστηρίζει η ερευνήτρια, οι περισσότερες υποθέσεις αφορούσαν παιδιά εκτός γάμου, που συχνά θεωρούνταν ντροπή για την οικογένεια, τα αδέλφια ή το χωριό της μητέρας. Ο βασικότερος λόγος, κατά την ίδια, δεν ήταν η πολιτική ούτε η φτώχεια, αλλά το κοινωνικό στίγμα.

Η παράσταση και οι συντελεστές

Η ιδέα της δραματουργικής μεταφοράς ανήκει στην Κυριακή Μήτσου, η οποία υπογράφει το σενάριο μαζί με τις Ρομίνα Σπυράκη και Ρενάτα Σωφρονά και εμφανίζεται επί σκηνής δίπλα στην Έλλη Τρίγκου, τον Γιάννη Κουκουράκη και τον Ιωάννη Αθανασόπουλο. Η Μήτσου θεωρεί ότι οι μαρτυρίες πρέπει να ακουστούν πέρα από τον ακαδημαϊκό χώρο ή το κοινό ενός βιβλίου. Έχοντας ασχοληθεί ξανά με το θέατρο ντοκουμέντο, προσέγγισε το υλικό από την πλευρά της αλήθειας του και το αντιμετώπισε, όπως λέει, με «ευθύ ρεαλισμό».

Η παράσταση ανέβηκε αρχικά στο Λονδίνο. Η εκδοχή που θα παρουσιαστεί στην Αθήνα περιλαμβάνει διαφοροποιήσεις, που προέκυψαν και από την εξέλιξη της έρευνας· μια ιστορία ήρθε στην επιφάνεια μόλις πέρυσι. Πρόκειται για το απόκομμα της εφημερίδας «Ελευθερία» της Νέας Υόρκης, όπου ένας πατέρας έγραφε ότι αναζητούσε τα τρία παιδιά του, που είχε δώσει στο ΑΧΕΠΑ Θεσσαλονίκης. Ήταν αγρότης που το 1956-57, έχοντας χάσει τη γυναίκα του, αναγκάστηκε να τα εμπιστευθεί για φροντίδα και, όταν επέστρεψε να τα πάρει, είχαν εξαφανιστεί. Η Μήτσου σημειώνει ότι η ιστορία αυτή την συγκίνησε περισσότερο από όλες και ότι έκλαιγε καθώς δούλευε το κείμενο.