Tom of Finland: διαμάχη για το ίδρυμα, το σπίτι στο Λος Άντζελες και μια συλλογή 40 εκατ. δολαρίων

Ο Ντερκ Ντένερ, που στα 77 του έχει αφιερώσει σχεδόν τέσσερις δεκαετίες στην προστασία του έργου του Tom of Finland, βρίσκεται σε ανοιχτή σύγκρουση με το ίδρυμα που συνίδρυσε το 1984 και στο οποίο δεν έχει πλέον τον έλεγχο. Στο επίκεντρο βρίσκεται το TOM House, μια ξύλινη κατοικία του 1911 στη γειτονιά Echo Park του Λος Άντζελες, και μια συλλογή ερωτικής τέχνης που εκτιμάται σε τουλάχιστον 40 εκατομμύρια δολάρια. Ανεξάρτητη αποτίμηση δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Η διαμάχη κλιμακώθηκε μέσα στο 2026 και έχει ανοίξει πολλά μέτωπα: τη διαχείριση των πνευματικών δικαιωμάτων, τα έσοδα από την εμπορική αξιοποίηση των έργων, την προστασία της συλλογής και το μέλλον του σπιτιού. Ο Ντένερ εξακολουθεί να κατοικεί εκεί.

Ένα σπίτι που άλλαξε μορφή

Για περισσότερα από σαράντα χρόνια το σπίτι λειτούργησε ως τόπος συνάντησης της διεθνούς γκέι κοινότητας και ως ζωντανό αρχείο. Οι τοίχοι του φιλοξενούσαν σχέδια, φωτογραφίες και παλιά τεύχη των περιοδικών Drummer και Honcho, ενώ ο τρίτος όροφος, όπου ο καλλιτέχνης έμενε για μεγάλα διαστήματα, έχει διατηρηθεί σχεδόν όπως τον άφησε, με τις δερμάτινες στολές, τα στρατιωτικά ενθύμια και τα προσωπικά του αντικείμενα.

Σήμερα η εικόνα είναι διαφορετική. Οι οργανωμένες ξεναγήσεις έχουν σταματήσει, το πρόγραμμα φιλοξενίας καλλιτεχνών του ιδρύματος έχει ανασταλεί και εκατοντάδες σχέδια του Tom of Finland έχουν απομακρυνθεί από τα δωμάτια όπου βρίσκονταν επί δεκαετίες.

Από το Spike της Νέας Υόρκης στο Echo Park

Ο Tom of Finland γεννήθηκε το 1920 με το όνομα Τούκο Λαακσόνεν και πέθανε στο Ελσίνκι στις 7 Νοεμβρίου 1991. Άρχισε να σχεδιάζει άνδρες με στρατιωτικές στολές στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ τη δεκαετία του 1950 δημοσίευσε τα πρώτα ερωτικά του σχέδια σε αμερικανικά περιοδικά ανδρικής σωματικής διάπλασης. Το καλλιτεχνικό του όνομα το οφείλει στον Μπομπ Μάιζερ, εκδότη του Physique Pictorial.

Το 1976 ο Ντένερ, που εργαζόταν περιστασιακά ως μοντέλο και σερβιτόρος στη Νέα Υόρκη, είδε στο leather bar Spike του Τσέλσι μια αφίσα με σχέδιο του Φινλανδού. Αναζήτησε τον καλλιτέχνη μέσω ενός φίλου του και οι δυο τους άρχισαν να αλληλογραφούν. Όταν ο Tom of Finland ετοιμαζόταν να ταξιδέψει στην Αμερική, ο Ντένερ του ζήτησε να τον φιλοξενήσει και εκείνος δέχτηκε. Η σχέση τους περιλάμβανε φιλία, συνεργασία και κοινή αφοσίωση στο έργο.

Το 1979 ο Ντένερ αγόρασε το σπίτι του Echo Park μαζί με τον τότε σύντροφό του, έναν πρώην σύντροφό του και έναν φίλο εκείνου. Το 1984 ίδρυσε με τον Tom of Finland το ίδρυμα, με στόχο την προστασία των έργων και των προσωπικών αρχείων του καλλιτέχνη. Σταδιακά το ίδρυμα συγκέντρωσε και ερωτικά έργα άλλων δημιουργών.

Η διεθνής αναγνώριση και το πρόγραμμα φιλοξενίας

Μετά τον θάνατο του καλλιτέχνη, ο Ντένερ προώθησε την έκδοση των σχεδίων από τον οίκο Taschen και βοήθησε στη διοργάνωση διεθνών εκθέσεων. Οι εικόνες του Tom of Finland πέρασαν από τα περιθωριακά περιοδικά στα μεγάλα μουσεία, ενώ βρέθηκαν και σε προϊόντα όπως κούπες, μπλουζάκια και συλλογές μόδας. Η Φινλανδία τον τίμησε με επίσημα γραμματόσημα.

Στα χρόνια της επιδημίας του AIDS, το σπίτι υποδέχτηκε καλλιτέχνες και ανθρώπους που χρειάζονταν στέγη. Στη συλλογή προστέθηκαν έργα των Ρόμπερτ Μέιπλθορπ, Ζαν Κοκτό και Τζορτζ Κουέιντανς, μεταξύ εκατοντάδων άλλων δημιουργών. Το 2011 το ίδρυμα εγκαινίασε επίσημο πρόγραμμα φιλοξενίας καλλιτεχνών, που επέτρεπε στους συμμετέχοντες να ζουν στο σπίτι και να μελετούν το αρχείο.

Η τρανς καλλιτέχνιδα Κάρτα Μονίρ, που διέμεινε εκεί το 2022, περιγράφει μια εξαιρετικά φιλόξενη εμπειρία και έναν χώρο όπου μπορούσε να εργάζεται ελεύθερα με τους συνεργάτες της.

Το σπίτι, το αρχείο και οι άνθρωποι που μεγάλωσαν μέσα σε αυτό βρίσκονται πλέον σε διαφορετικές πλευρές μιας διαμάχης, της οποίας η έκβαση θα καθορίσει το μέλλον του TOM House και της συλλογής.