Τζόρνταν Νάσαρ: ψηφιδωτά από τη Γάζα και κεντήματα σε έκθεση στο Λονδίνο

Ο Παλαιστινοαμερικανός καλλιτέχνης Τζόρνταν Νάσαρ (Jordan Nassar), με έδρα τη Νέα Υόρκη, παρουσιάζει στο Λονδίνο την έκθεση «No History of Shapes». Φιλοξενείται από τις 9 έως τις 24 Οκτωβρίου στον εκθεσιακό χώρο Frieze No. 9 Cork Street, στο Μέιφερ, και διοργανώνεται από τη γκαλερί The Third Line στο πλαίσιο της Frieze Week.

Η έκθεση περιλαμβάνει πέντε ψηφιδωτά από χρωματιστό γυαλί, καθώς και μια νέα σειρά από παλαιστινιακά κεντήματα. Πρόκειται για δύο διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης ενός τόπου: ο ένας στηρίζεται σε όσα έχουν απομείνει από το παρελθόν του, ο άλλος σε όσα διατηρούν ζωντανά γι' αυτόν άνθρωποι που βρίσκονται μακριά του.

Η εκκλησία της Τζαμπάλια ως αφετηρία

Τα ψηφιδωτά βασίζονται σε μορφές από το δάπεδο της βυζαντινής εκκλησίας της Τζαμπάλια, στη βόρεια Λωρίδα της Γάζας. Το μνημείο χρονολογείται στον 5ο αιώνα μ.Χ. και ανακαλύφθηκε το 1996 κατά τη διάρκεια οδικών έργων. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως μια μεγάλη παλαιοχριστιανική βασιλική με μαρμάρινους κίονες, ταφές και περίπου 400 τετραγωνικά μέτρα ψηφιδωτών δαπέδων. Εκτός από γεωμετρικά σχέδια, απεικονίζονται πουλιά, φυτά, αμπέλια και χριστιανικά σύμβολα. Βρέθηκαν επίσης δεκαέξι επιγραφές στα ελληνικά και στα συριακά, με ονόματα κληρικών και δωρητών.

Τον Ιανουάριο του 2026 η Παλαιστίνη συμπεριέλαβε την εκκλησία στον προκαταρκτικό κατάλογο των μνημείων που προτίθεται να προτείνει για την Παγκόσμια Κληρονομιά της UNESCO. Το μνημείο είχε συντηρηθεί και ανοίξει ξανά για το κοινό το 2022. Σύμφωνα με τον φάκελο που υποβλήθηκε στην UNESCO, το προστατευτικό στέγαστρο και ορισμένα ψηφιδωτά επλήγησαν από τις εχθροπραξίες του πολέμου που ακολούθησε το 2023. Η ακριβής σημερινή κατάσταση του συνόλου παραμένει αβέβαιη.

Μια διαδικασία «τρυφερότητας»

Ο Νάσαρ δεν εργάζεται πάνω στο ίδιο το μνημείο. Αναζητά τις λεπτομέρειες σε παλιές φωτογραφίες, αρχαιολογικές καταγραφές και στιγμιότυπα από τηλεοπτικά ρεπορτάζ και τοποθετεί μία προς μία χειροποίητα κομμένες γυάλινες ψηφίδες, στερεωμένες σε αλουμίνιο. Τα έργα δεν είναι αρχαιολογικές αποκαταστάσεις ούτε ακριβή αντίγραφα. Ο ίδιος παραδέχεται ότι σε ορισμένα σημεία χρειάστηκε να συμπληρώσει ή να τροποποιήσει τις μορφές, αναζητώντας αντίστοιχα μοτίβα σε άλλα ιστορικά ψηφιδωτά.

Ο καλλιτέχνης περιγράφει τη διαδικασία ως «πράξη τρυφερότητας». Όπως λέει, η πολύωρη και επαναλαμβανόμενη εργασία τού δίνει μια οικειότητα με το πρωτότυπο, την οποία δεν θα αποκτούσε απλώς κοιτάζοντάς το.

Το ενδιαφέρον του για τα βυζαντινά ψηφιδωτά ξεκίνησε στο αεροδρόμιο Μπεν Γκουριόν του Ισραήλ, όπου είχε δει αρχαία χριστιανικά ψηφιδωτά να εκτίθενται κοντά στον έλεγχο διαβατηρίων. Η εικόνα τον οδήγησε να εξετάσει πώς τα κράτη χρησιμοποιούν την αρχαιολογία για να διαμορφώνουν ιστορικές αφηγήσεις και να προβάλλουν διεκδικήσεις πάνω σε έναν τόπο. Στη συνέχεια άρχισε να ερευνά παλαιστινιακούς αρχαιολογικούς χώρους με μνημεία υπό απειλή. Θέλει τα νέα έργα να μπορούν να υπάρξουν και πέρα από τις πολιτικές διεκδικήσεις, ως έργα με αισθητική αξία.

Κεντήματα και προσωπική διαδρομή

Τα κεντήματα της έκθεσης δεν βασίζονται σε αρχαία πρωτότυπα. Απεικονίζουν φανταστικά τοπία με βουνά σε ασυνήθιστα χρώματα, ορίζοντες και φωτεινούς ουρανούς, πλαισιωμένα από τα γεωμετρικά μοτίβα του tatreez, της παραδοσιακής παλαιστινιακής σταυροβελονιάς. Τα τοπία δεν διεκδικούν γεωγραφική ακρίβεια και παραπέμπουν στην Παλαιστίνη όπως επιβιώνει στις αφηγήσεις και στις οικογενειακές αναμνήσεις ανθρώπων που μεγάλωσαν αλλού.

Ο Νάσαρ γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη το 1985, από Παλαιστίνιο πατέρα και μητέρα πολωνικής καταγωγής. Ο παππούς του είχε μεταναστεύσει στις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα και συνέβαλε στη δημιουργία μιας αραβοαμερικανικής κοινότητας στο Γιόνκερς. Τα παιδιά της οικογένειας δεν έμαθαν αραβικά και ο ίδιος γνώρισε την πατρίδα του πατέρα του κυρίως μέσα από ιστορίες και συνήθειες του σπιτιού. Την πρώτη του επίσκεψη στην Παλαιστίνη την έκανε ως έφηβος, λίγο πριν από τη δεύτερη Ιντιφάντα.