Βατικανό: 80.000 αντικείμενα αυτοχθόνων λαών και το αίτημα επιστροφής
Ιστορικοί και εκπρόσωποι αυτοχθόνων αμφισβητούν ότι τα κειμήλια του Anima Mundi δόθηκαν οικειοθελώς. Το Βατικανό δεν έχει σχολιάσει δημόσια το ζήτημα.
Περίπου 80.000 ιερά, ταφικά και πολιτιστικά αντικείμενα αυτοχθόνων κοινοτήτων από όλο τον κόσμο φυλάσσονται στα Μουσεία του Βατικανού και βρίσκονται στο επίκεντρο συζήτησης για την αποικιοκρατική κληρονομιά της Καθολικής Εκκλησίας. Η συλλογή, που αποκτήθηκε κυρίως μέσω της δράσης καθολικών ιεραποστόλων, παρουσιάζεται επίσημα ως σύνολο «δώρων». Ιστορικοί και εκπρόσωποι αυτοχθόνων λαών αμφισβητούν τις συνθήκες απόκτησής της και ζητούν την επιστροφή της στις κοινότητες προέλευσης.
Μια συλλογή στο υπόγειο
Η συλλογή στεγάζεται σε υπόγειο χώρο κοντά στην κεντρική είσοδο των Μουσείων και ονομάζεται σήμερα Anima Mundi («Ψυχή του Κόσμου»). Η δημοσιογράφος Τζοάνα Μούρχεντ, που την επισκέφθηκε, διαπίστωσε ότι ελάχιστοι επισκέπτες την επιλέγουν, ενώ χιλιάδες περιμένουν επί ώρες για την Καπέλα Σιστίνα.
Στις προθήκες περιλαμβάνονται ξυλόγλυπτα των Εμπερά από τον Παναμά και την Κολομβία, μια μορφή κροκοδείλου από την Παπούα Νέα Γουινέα, γλυπτά από την Κεντρική Αφρική που φτιάχνονταν μετά τον θάνατο παιδιών, ταφικοί στύλοι από τη Μαδαγασκάρη και ένα γλυπτό των Αζτέκων που απεικονίζει τον Κετσαλκοάτλ. Εκεί βρίσκεται και ένα λίθινο εργαλείο από τη Νότια Αφρική, ηλικίας περίπου δύο εκατομμυρίων ετών, το οποίο θεωρείται το αρχαιότερο αντικείμενο των Μουσείων του Βατικανού.
Από την έκθεση του 1925 στο Εθνολογικό Μουσείο
Η συλλογή συνδέεται με τη μεγάλη έκθεση που οργάνωσε ο Πάπας Πίος ΙΑ΄ το 1925, για να αναδειχθεί η παγκόσμια παρουσία της Εκκλησίας. Ιεραπόστολοι από διάφορες περιοχές κλήθηκαν να στείλουν στη Ρώμη πολιτιστικά και θρησκευτικά αντικείμενα των κοινοτήτων όπου δραστηριοποιούνταν. Η έκθεση διήρκεσε έναν χρόνο και προσέλκυσε περίπου ένα εκατομμύριο επισκέπτες. Πολλά από τα αντικείμενα δεν επέστρεψαν ποτέ στον τόπο τους.
Τον Νοέμβριο του 1926 αποτέλεσαν τη βάση του Εθνολογικού Μουσείου του Βατικανού, που στεγάστηκε αρχικά στο Παλάτι του Λατερανού. Το 1973 μεταφέρθηκε στα Μουσεία του Βατικανού και το 2019 μετονομάστηκε σε Anima Mundi. Σύμφωνα με τη Μούρχεντ, το Βατικανό δεν φαίνεται διατεθειμένο να αναδείξει τη συμπλήρωση ενός αιώνα από την ίδρυση. Πηγή από το εσωτερικό του φέρεται να είπε ότι έχει αποφασιστεί να τηρηθούν χαμηλοί τόνοι.
Οι αμφισβητήσεις και οι πρώτες επιστροφές
Οι καθολικοί ιεραπόστολοι διέθεταν σημαντική πολιτική, κοινωνική και θρησκευτική επιρροή σε κοινότητες που συχνά ήταν ιδιαίτερα ευάλωτες. Γι' αυτό η παρουσίαση των αντικειμένων ως οικειοθελών δωρεών προκαλεί αμφισβητήσεις.
Η ιστορικός τέχνης Γκλόρια Μπελ, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο ΜακΓκίλ του Μόντρεαλ και καταγωγής από τον αυτόχθονα λαό των Μετίς του Καναδά, χαρακτηρίζει τη συλλογή «ανησυχητική αποικιοκρατική συλλογή». Υποστηρίζει ότι έχει εντοπίσει στοιχεία πως ιεραπόστολοι λεηλάτησαν τάφους στον Καναδά για να εξασφαλίσουν αντικείμενα για την έκθεση του 1925. Όπως λέει, «αυτά είναι πολιτιστικά κειμήλια, όχι απλώς εκθέματα. Είναι πρόγονοι και, όταν απομακρύνθηκαν, οι δεσμοί διακόπηκαν».
Η Μπελ επικρίνει επίσης ότι οι επισκέπτες δεν ενημερώνονται επαρκώς για τη δράση των ιεραποστόλων και τις συνέπειές της. Συνδέει τη βίαιη καταστολή της πολιτιστικής ταυτότητας των Πρώτων Εθνών, των Μετίς και των Ινουίτ με γενοκτονικές πρακτικές των ιεραποστολών. Σύμφωνα με την ίδια, ήδη το 1925 οι πρόγονοι των αυτοχθόνων παρουσιάζονταν ως «τρόπαια του Πάπα» και η αντίληψη αυτή φαίνεται ακόμη στον τρόπο έκθεσης.
Ορισμένα αντικείμενα έχουν ήδη επιστραφεί. Το 2022 επαναπατρίστηκαν τρεις περουβιανές μούμιες και το 2025 το Βατικανό παρέδωσε στον Καναδά ένα καγιάκ των Ινουβιαλούιτ και 61 ακόμη αντικείμενα. Η κίνηση αυτή ήρθε τρία χρόνια μετά τη δημόσια συγγνώμη του Πάπα Φραγκίσκου προς τους αυτόχθονες λαούς του Καναδά για τον ρόλο της Εκκλησίας στο σύστημα οικοτροφείων, όπου χιλιάδες παιδιά απομακρύνθηκαν από τις οικογένειές τους και υποβλήθηκαν σε βίαιη αφομοίωση.
Για την Μπελ, οι επιστροφές αυτές είναι μικρό μέρος όσων πρέπει να γίνουν. Ελπίζει ότι ο Πάπας Λέων ΙΔ΄, που εργάστηκε επί χρόνια ως ιεραπόστολος στο Περού, θα προσεγγίσει το θέμα με μεγαλύτερη ευαισθησία. Το Βατικανό αρνήθηκε να δώσει συνέντευξη για το ζήτημα. Εμπόδιο για τις επιστροφές αποτελεί επίσης το ιδιαίτερο νομικό καθεστώς του.
