Βιτγκενστάιν σε γκέι σάουνα: το βιβλίο που ανασύρει την queer ιστορία της Κεντρικής Ευρώπης

Ο φιλόσοφος Λούντβιχ Βιτγκενστάιν σε μια γκέι σάουνα της Βιέννης είναι η αφετηρία ενός νέου βιβλίου που προκαλεί διεθνές ενδιαφέρον. Ο 38χρονος Τσέχος συγγραφέας Βράτισλαβ Μάνιακ κυκλοφόρησε φέτος στην Τσεχία και στη Γερμανία το «Με τον Βιτγκενστάιν σε μια γκέι σάουνα» (With Wittgenstein in a Gay Sauna), μια καταγραφή των χώρων όπου άνδρες συναντιούνταν πολύ πριν από τις εφαρμογές γνωριμιών.

Στις 183 σελίδες του τόμου συγκεντρώνονται επτά κείμενα που συνδυάζουν ταξιδιωτικό ρεπορτάζ, προσωπικές εμπειρίες, ιστορία και λογοτεχνία. Ο Μάνιακ περνά από τη Βιέννη, τη Βουδαπέστη, την Πράγα και το Βερολίνο και ψάχνει ίχνη της ομοερωτικής ζωής σε δημόσια λουτρά, σάουνες, πάρκα και υπόγεια κλαμπ. Το βιβλίο έχει ήδη εμπνεύσει μεγάλη έκθεση για το ανδρικό σώμα στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης DOX της Πράγας, ενώ η αγγλική μετάφραση αναμένεται το 2027.

Ένας φιλόσοφος στην Kaiserbründl

Η σκηνή που δίνει τον τίτλο στο βιβλίο είναι επινοημένη. Ο συγγραφέας φαντάζεται τον Βιτγκενστάιν στην ιστορική βιεννέζικη σάουνα Kaiserbründl, έναν χώρο όπου οι άνθρωποι επικοινωνούν κυρίως με το σώμα, ενώ ο ίδιος αφιέρωσε τη ζωή του στη μελέτη της γλώσσας. Ο φιλόσοφος είχε ερωτικές σχέσεις με άνδρες, τις οποίες δεν συζητούσε δημόσια.

Ο Μάνιακ είχε αναγνωριστεί στην τσεχική λογοτεχνία με διηγήματα και μυθιστορήματα όταν το 2017 μίλησε δημόσια για την ομοφυλοφιλία του. Σήμερα διδάσκει δημοσιογραφία στο Πανεπιστήμιο του Καρόλου. Όπως έχει πει ο ίδιος, η ιδέα γεννήθηκε από την πρώτη του επίσκεψη σε γκέι σάουνα, μια εμπειρία που περιγράφει ως ευχάριστο σοκ. Σε συνέντευξή του εξήγησε ότι εκεί οι λέξεις συχνά περισσεύουν και ότι, όπως λέει αστειευόμενος, οι σκέψεις μένουν στα ντουλαπάκια μαζί με τα ρούχα. Το κείμενο διατηρεί χιούμορ, και ο συγγραφέας έχει δηλώσει ότι ήθελε να προκαλέσει μια μικρή ερωτική διέγερση στον αναγνώστη, ακόμη κι αν αυτός είναι ετεροφυλόφιλος άνδρας.

Από τη Βουδαπέστη στην Πράγα

Στη Βουδαπέστη ο Μάνιακ επισκέπτεται τα λουτρά Rudas, που χτίστηκαν τον 16ο αιώνα επί οθωμανικής κυριαρχίας. Τις ημέρες που προορίζονται αποκλειστικά για άνδρες, εκείνοι εξακολουθούν να μοιράζονται πισίνες και χώρους ατμού, και ο συγγραφέας παρατηρεί τη συνέχεια μιας παλιάς αστικής συνήθειας.

Η πόλη του θυμίζει και μια λιγότερο γνωστή λεπτομέρεια: τη λέξη «ομοφυλοφιλία» την επινόησε ο ουγγρικής καταγωγής συγγραφέας και ακτιβιστής Καρλ Μαρία Κέρτμπενι, που τη χρησιμοποίησε από το 1868 και την παρουσίασε δημόσια το 1869 σε κείμενα υπέρ της αποποινικοποίησης των σχέσεων μεταξύ ανδρών. Η ιστορικός Ανίτα Κούριμαϊ, συγγραφέας του «Queer Budapest, 1873–1961», έχει καταγράψει τις ερωτικές διαδρομές κατά μήκος του Δούναβη και τους κλειστούς κύκλους γνωριμιών σε αστικά μέγαρα. Την εποχή της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας οι τρεις πόλεις συμμετείχαν στη διαμόρφωση της σύγχρονης σεξολογίας, ενώ η καθημερινότητα των ομοφυλόφιλων κατοίκων κινούνταν ανάμεσα στην ανοχή, τη μυστικότητα και την αστυνομική επιτήρηση.

Το 1908 ο Ούγγρος συγγραφέας Σόμα Γκούτι δημοσίευσε τις αστυνομικές ιστορίες «Homosexual Love». Στη μεσοπολεμική Τσεχοσλοβακία κυκλοφορούσε το περιοδικό «Hlas sexuální menšiny» («Η φωνή της σεξουαλικής μειονότητας»), που υποστήριζε τη μεταρρύθμιση της νομοθεσίας και δημοσίευε ακόμη και αγγελίες γνωριμιών. Η Ουγγαρία και η Τσεχοσλοβακία ψήφισαν το 1961 νόμους που αποποινικοποιούσαν τις συναινετικές σχέσεις ενηλίκων του ίδιου φύλου. Οι αλλαγές ίσχυσαν από το 1962, πέντε χρόνια πριν από την αντίστοιχη μεταρρύθμιση στην Αγγλία και την Ουαλία. Οι διακρίσεις στα όρια ηλικίας συναίνεσης και η αστυνομική επιτήρηση εξακολούθησαν πάντως να επηρεάζουν τη ζωή των ομοφυλόφιλων.

Στην Πράγα ο συγγραφέας ακολουθεί μονοπάτια πάνω από το δημοτικό κολυμβητήριο της συνοικίας Ποντόλι, όπου άνδρες συναντιούνταν για περιστασιακό σεξ. Όπως έχει πει, στα παλιά υπαίθρια κολυμβητήρια την περίοδο του κομμουνιστικού καθεστώτος η θέση συγκεκριμένων τραπουλόχαρτων πάνω στην πετσέτα μπορούσε να δηλώνει τις προτιμήσεις κάποιου.

Μια ιστορία ξεχωρίζει. Τη δεκαετία του 1970, όταν αποφασίστηκε η κατεδάφιση των δημόσιων ουρητηρίων κοντά στην Κρατική Όπερα, οι γκέι άνδρες που σύχναζαν εκεί οργάνωσαν αποχαιρετιστήρια συγκέντρωση. Καθώς ο χώρος κατεδαφιζόταν, κάποιοι θαμώνες πήραν μαζί τους ως αναμνηστικά τα κατακόκκινα πλακάκιά του.