Ο «Ιπτάμενος Ολλανδός» του Βάγκνερ στο Βερολίνο ως σχόλιο για τη σχέση Γερμανίας και Ισραήλ
Η νέα παραγωγή του Μίλο Ράου στη Deutsche Oper διαβάζει την όπερα του Βάγκνερ μέσα από τη γερμανική ενοχή για το Ολοκαύτωμα και διχάζει κοινό και κριτικούς.
Την όπερα του Ρίχαρντ Βάγκνερ «Ο Ιπτάμενος Ολλανδός» μεταφέρει στο πεδίο της σύγχρονης πολιτικής ο Ελβετός σκηνοθέτης Μίλο Ράου, σε νέα παραγωγή της Deutsche Oper στο Βερολίνο. Η παράσταση έκανε πρεμιέρα το περασμένο Σάββατο και ξαναάνοιξε τη συζήτηση για τη σχέση της Γερμανίας με το Ισραήλ και για τα όρια της καλλιτεχνικής ελευθερίας.
Ο Ράου είναι γνωστός και στην Ελλάδα από τα έργα «Οι τελευταίες ημέρες των Τσαουσέσκου» (2014), «Hate Radio» (2015) και «The Dark Ages» (2016), που βασίζονται στις προσωπικές εμπειρίες ανθρώπων που έζησαν πολέμους στην Ανατολική Ευρώπη και στα Βαλκάνια.
Οι ήρωες ως σύμβολα
Στη νέα του δουλειά, η ιστορία του καταραμένου θαλασσοπόρου γίνεται αναμέτρηση με τη γερμανική μεταπολεμική ενοχή. Το σκηνικό παραπέμπει στο Μνημείο του Ολοκαυτώματος στο Βερολίνο. Η παράσταση περνά από κομβικά σημεία της κοινής ιστορίας των δύο χωρών, από το Ολοκαύτωμα έως την επίθεση Παλαιστινίων τρομοκρατών σε Ισραηλινούς αθλητές στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Μονάχου το 1972.
Οι χαρακτήρες της όπερας λειτουργούν ως σύμβολα. Ο καπετάνιος και το πλοίο-φάντασμα εκπροσωπούν τη γερμανική ενοχή, η Σέντα, η αγαπημένη του, το Ισραήλ ως μέσο εξιλέωσης και ο Έρικ, τον οποίο εκείνη απορρίπτει, την παλαιστινιακή πλευρά. Το πολιτικό μήνυμα δηλώνεται εξαρχής, με κείμενα που προβάλλονται στη σκηνή και βίντεο από το Ισραήλ και τη Δυτική Όχθη. Ο πόλεμος στη Γάζα αναφέρεται μόνο σύντομα.
Στη διάρκεια της παράστασης ακούστηκαν αποδοκιμασίες, ενώ άλλοι θεατές χειροκρότησαν.
Το πλαίσιο της αντιπαράθεσης
Η πρεμιέρα έγινε σε μια περίοδο που η καλλιτεχνική έκφραση στη Γερμανία βρίσκεται στο επίκεντρο πολιτικών αντιπαραθέσεων. Στη συζήτηση περιλαμβάνονται τα όρια της κριτικής προς το Ισραήλ και ο ρόλος του κράτους στη χρηματοδότηση των τεχνών. Η γερμανική ευθύνη για το Ολοκαύτωμα παραμένει καθοριστική για τη στάση της χώρας απέναντι στο Ισραήλ. Επικριτές της κρατικής πολιτιστικής πολιτικής προειδοποιούν ότι οι επιχορηγήσεις μπορεί να αποτελέσουν μέσο πίεσης προς τους καλλιτέχνες.
Ο Ράου δήλωσε ότι επέμεινε στο όραμά του παρά το κλίμα «αυτολογοκρισίας». Κατά τον ίδιο, πολλοί καλλιτέχνες φοβούνται να κάνουν τολμηρές επιλογές, επειδή ανησυχούν ότι πολιτικές παρεμβάσεις μπορεί να οδηγήσουν στην ακύρωση των έργων τους. Ο σκηνοθέτης αποκάλυψε επίσης ότι πολιτικοί είχαν επικοινωνήσει με τη διοίκηση της Όπερας του Βερολίνου πριν από την πρεμιέρα και είχαν εκφράσει ανησυχίες για την παράσταση. Αναρωτήθηκε μάλιστα αν τους απασχολούσε πραγματικά η καταπολέμηση του αντισημιτισμού ή αν ήθελαν απλώς να διατηρήσουν την πολιτική αντιπαράθεση.
Διχασμένες κριτικές και κοινό
Οι πρώτες κριτικές στον γερμανικό Τύπο ήταν εν μέρει αρνητικές. Σε μία από αυτές η παράσταση κρίθηκε ότι δεν προσφέρει κάτι νέο στην όπερα, ενώ σε άλλη υποστηρίχθηκε ότι αποτυγχάνει παταγωδώς. Διχασμένο εμφανίστηκε και το κοινό: ορισμένοι θεατές εκτίμησαν ότι ο Ράου αποφεύγει τις εύκολες απαντήσεις, ενώ άλλοι δυσκολεύτηκαν να παρακολουθήσουν τον συνδυασμό βίντεο, κειμένων, μουσικής και πολιτικών συμβολισμών.
Η συζήτηση γύρω από τον «Ιπτάμενο Ολλανδό» φέρνει στο προσκήνιο το δύσκολο ερώτημα πού τελειώνει η καταπολέμηση του αντισημιτισμού και πού αρχίζει η ελευθερία των καλλιτεχνών να ασκούν κριτική στο Ισραήλ.
