Αρχιτεκτονική και σινεμά: μια σχέση που αλλάζει, σύμφωνα με τον Ηρακλή Καραμπάτο

Η σχέση της αρχιτεκτονικής με τον κινηματογράφο έχει γίνει σήμερα πιο ρευστή και κινείται σε νέα ερμηνευτικά σχήματα. Αυτό υποστηρίζει ο Ηρακλής Καραμπάτος, σε συνέντευξη με αφορμή έναν συλλογικό τόμο που εξετάζει τον διάλογο των δύο πεδίων.

Ο τόμος περιλαμβάνει κείμενα με θεωρητικές και ιστορικές συσχετίσεις, αναλύσεις για τις αναπαραστάσεις του κινηματογραφημένου χώρου και άλλες όψεις της αλληλεπίδρασης αρχιτεκτονικής και σινεμά. Κοινό σημείο εκκίνησης είναι η παραγωγή του χώρου. Οι συμβολές εξετάζουν ζητήματα αναπαράστασης, εμπειρίας, μνήμης και κατασκευής του χώρου. Η έκδοση φιλοδοξεί να εμπλουτίσει τη σχετική βιβλιογραφία, καθώς η σχέση αυτή θεωρείται ένα από τα πιο γόνιμα πεδία της σύγχρονης θεωρίας του χώρου.

Από την «επιβολή» της αρχιτεκτονικής στον «μεταβολισμό» της

Κατά τον Καραμπάτο, πολλά ερμηνευτικά σχήματα του παρελθόντος έχουν καταρρεύσει. Ανάμεσά τους είναι και η παλαιότερη θεωρητική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία η αρχιτεκτονική μπορούσε να «επιβληθεί» στο σινεμά. Αν υπάρχει σήμερα κάποια σχέση επιβολής, εκτιμά ότι την ασκεί ο κινηματογράφος, ο οποίος εντάσσει την αρχιτεκτονική στα δικά του μοτίβα αφήγησης. «Κάθε κτήριο που βλέπουμε στο σινεμά δεν είναι κατοικήσιμο· βρίσκεται σε ένα νέο καθεστώς ύπαρξης», σημειώνει.

Ως συνθήκη που ανακίνησε τις σχέσεις των δύο πεδίων, ο ίδιος υποδεικνύει τον μεταμοντερνισμό. Τον συνδέει με την αμφισβήτηση της «μεγάλης αφήγησης», τις πολλαπλές πραγματικότητες και την εκλεκτική αισθητική. Όπως λέει, τα στοιχεία αυτά εντοπίζονται στο σύγχρονο σινεμά, από το «Brazil» του Terry Gilliam ως το «Everything Everywhere All at Once» των Daniel Kwan και Daniel Scheinert. Τα παραδείγματα αυτά, κατά τον ίδιο, σημαδεύουν τη μετάβαση από το μοντερνιστικό «less is more» του Mies van der Rohe στο μεταμοντέρνο «less is a bore».

Ρεύματα και περίοδοι του σινεμά

Για την ιστορική εξέλιξη, ο Καραμπάτος θεωρεί ότι ο κινηματογράφος λειτούργησε, όπως κάθε τέχνη, ως μηχανισμός ιστορικής συμφραστικοποίησης και αποτύπωσε αντιλήψεις του κοινωνικού και ιστορικού του πλαισίου. Στο «Metropolis» (1927) του Fritz Lang, η αρχιτεκτονική προκαλεί, κατά τον ίδιο, αίσθημα ανασφάλειας και λειτουργεί ως «έμβλημα κοινωνικής ανισότητας». Αντίθετα, ο σοβιετικός κινηματογράφος παρουσίασε μια «εκμηχανισμένη» αρχιτεκτονική που εξέφραζε τη συλλογικότητα. Ως παράδειγμα αναφέρει τον «Άνθρωπο με την κινηματογραφική μηχανή» (1929) του Dziga Vertov, όπου τα παράθυρα των εργατικών κατοικιών ανοίγουν σχεδόν «μαγικά» όταν ξεκινούν οι γεννήτριες.

Στον ιταλικό νεορεαλισμό, σύμφωνα με τον ίδιο, ο κοινωνικός σχολιασμός περνά μέσα από τα κτήρια. Η υλικότητα του δομημένου περιβάλλοντος αποκαλύπτει την κοινωνική διαστρωμάτωση, ενώ η στροφή στους δημόσιους χώρους και την πόλη μετατρέπει την αρχιτεκτονική σε φορέα κοινωνικής εμπειρίας.

Η φαινομενολογία του χώρου και ο Kubrick

Ο τόμος εστιάζει στη φαινομενολογική προσέγγιση, επειδή επιχειρεί να εξηγήσει πώς επιδρούν πάνω μας οι χώροι και οι αναπαραστάσεις τους. Ο Καραμπάτος αναφέρει ως παραδείγματα το γραφείο του Δον Κορλεόνε στον «Νονό», τη σοφίτα στο «Hereditary» και την υπόγεια διάβαση στο «Μη αναστρέψιμος». Σύμφωνα με τον ίδιο, η φαινομενολογία του χώρου μέχρι την εποχή του Martin Heidegger θεωρούσε ότι μόνο ο οικείος και βιωμένος χώρος αποτελεί το σταθερό υπόβαθρο της σχέσης μας με τον κόσμο. Σήμερα, όπως εκτιμά, αυτό αλλάζει, ιδίως με τη συμβολή του Juhani Pallasmaa και άλλων, που προτείνουν μια νέα μορφή βίωσης του χώρου.

Ως περίπτωση δημιουργού που κινείται πέρα από τα καθιερωμένα αισθητικά πλαίσια, ο Καραμπάτος επικαλείται τον Stanley Kubrick. Οι χώροι του, οργανωμένοι, γεωμετρικοί και συμμετρικοί, δίνουν την αίσθηση ενός «μαθηματικού υψηλού». Παρ' όλα αυτά, κατά τον ίδιο, η συμμετρία τους δεν προκαλεί θαυμασμό αλλά ανασφάλεια, καθώς η καθαρότητα και η γεωμετρία ενεργοποιούν τα αντίθετα συναισθήματα από τα αναμενόμενα.