Halloween: Οι αρχαίες ρίζες της γιορτής, από τους Κέλτες ως το «Trick or Treat»

Το Halloween γιορτάζεται απόψε, Σάββατο 31 Οκτωβρίου, λίγες ώρες πριν από την 1η Νοεμβρίου και την ημέρα των Αγίων Πάντων. Πρόκειται για έθιμο με βαθιές ρίζες, στο οποίο συνδυάζονται χριστιανικές πρακτικές και αρχαίες λαϊκές δοξασίες.

Η ονομασία προέρχεται από τη σκωτσέζικη συντομευμένη μορφή της φράσης «All Hallows’ Eve», δηλαδή παραμονή των Αγίων Πάντων. Η Καθολική Εκκλησία τιμά τους Αγίους, γνωστούς και άγνωστους, κάθε χρόνο την 1η Νοεμβρίου. Στην Ορθόδοξη Εκκλησία, αντίθετα, η Κυριακή των Αγίων Πάντων είναι κινητή και εορτάζεται την πρώτη Κυριακή μετά την Πεντηκοστή.

Από το Samhain στη σύγχρονη γιορτή

Το Halloween φαίνεται πως συνδυάζει τη χριστιανική πίστη με την αρχαία κελτική γιορτή Samhain. Εορταζόταν τη νύχτα της 31ης Οκτωβρίου προς την 1η Νοεμβρίου στην Ιρλανδία, τη Σκωτία και τη Νήσο του Μαν και σηματοδοτούσε το τέλος της συγκομιδής και τον ερχομό του χειμώνα.

Σύμφωνα με μελετητές, οι Κέλτες θεωρούσαν την περίοδο ιδιαίτερη και επικίνδυνη. Πίστευαν ότι το όριο ανάμεσα στους ζωντανούς και στους νεκρούς παραβιαζόταν εύκολα και ότι πνεύματα και νεράιδες περνούσαν ευκολότερα στη Γη. Για να εξευμενίσουν όσους βρίσκονταν σε άλλη ζωή, άφηναν προσφορές από φαγητό και ποτό. Άναβαν επίσης μεγάλες φωτιές, φορούσαν στολές και έλεγαν τη μοίρα. Με τον καιρό, καθώς οι Ρωμαίοι κατέκτησαν μεγάλο μέρος της Ευρώπης και ο χριστιανισμός εξαπλώθηκε στα κελτικά εδάφη, τα έθιμα των διαφορετικών πολιτισμών αναμείχθηκαν.

Ο «Τσιγγούνης Τζακ» και η κολοκύθα

Μία από τις πιο δημοφιλείς δραστηριότητες είναι το σκάλισμα της κολοκύθας σε φαναράκι. Η Λίζα Μόρτον, συγγραφέας του βιβλίου «Trick or Treat: A History of Halloween», εξηγεί ότι η παράδοση έχει τις ρίζες της στην Ιρλανδία και στον μύθο του «Τσιγγούνη Τζακ», τον οποίο χαρακτηρίζει «θρυλικό κατεργάρη».

Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, ο Τζακ ξεγέλασε τρεις φορές τον διάβολο, ώστε να μην του πάρει την ψυχή. Όταν πέθανε, δεν έγινε δεκτός ούτε στον παράδεισο ούτε στην κόλαση. Καταδικάστηκε να περιπλανιέται αιώνια κρατώντας ένα σκαλισμένο γογγύλι με αναμμένο κάρβουνο για να φωτίζει τον δρόμο του. Σύμφωνα με τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, η ιστορία πιθανότατα ενέπνευσε τους Ιρλανδούς να σκαλίζουν πρόσωπα σε γογγύλια για να διώχνουν τα κακά πνεύματα.

Όταν οι Ιρλανδοί και οι Σκωτσέζοι έφτασαν στην Αμερική, βρήκαν τις ντόπιες κολοκύθες, που ήταν μεγαλύτερες και ευκολότερες στο σκάλισμα. Η Μόρτον σημειώνει ότι το έθιμο είναι σχετικά πρόσφατο και ότι είναι «μικρή παρανόηση» να λέγεται πως σκάλιζαν κολοκύθες πριν από διακόσια χρόνια, αφού τότε δεν υπήρχαν στην Ιρλανδία και τη Σκωτία.

Από τις φάρσες στο «Trick or Treat»

Το «Trick or Treat» φαίνεται πως συνδέεται με το παλαιότερο σκωτσέζικο και ιρλανδικό έθιμο «guising», που καταγράφεται ήδη από τον 16ο αιώνα. Τα παιδιά μεταμφιέζονταν, πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι και έλεγαν ποιήματα ή τραγουδούσαν με αντάλλαγμα φαγητό ή κεράσματα. Η φράση «Trick or Treat!» καταγράφηκε για πρώτη φορά το 1917 στον Καναδά.

Η Μόρτον αναφέρει ότι για πολλά χρόνια το Halloween ήταν νύχτα πονηριών και φαρσών σε ανυποψίαστους. Μέχρι τη δεκαετία του 1930 οι φάρσες είχαν εξελιχθεί σε βανδαλισμό, με ζημιές εκατομμυρίων δολαρίων σε μεγάλες αμερικανικές πόλεις. Το 1933 έμεινε γνωστό ως «Μαύρο Halloween» λόγω των καταστροφών.

Πολλές πόλεις σκέφτηκαν να απαγορεύσουν τη γιορτή, αλλά τελικά υιοθέτησαν την καναδική παράδοση. Όπως εξηγεί ο Χένρι Άνσγκαρ Κέλι, ερευνητής του UCLA με εξειδίκευση στις μεσαιωνικές και αναγεννησιακές σπουδές, η λογική ήταν ότι αν τα παιδιά λάμβαναν κεράσματα, δεν θα έκαναν φάρσες. Η ιδέα επικράτησε στις ΗΠΑ τις δεκαετίες του ’30 και του ’40 και οδήγησε στο σημερινό τελετουργικό με τα παιδιά να χτυπούν κουδούνια ζητώντας γλυκά.