Ξενία του ΕΟΤ: ο διαγωνισμός για τη Βυτίνα ανοίγει τη συζήτηση για το μέλλον τους
Ο επικείμενος διεθνής αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για το Ξενία Βυτίνας επαναφέρει το ζήτημα της αποκατάστασης και της επανάχρησης των ιστορικών ξενοδοχείων του ΕΟΤ.

Ο επικείμενος διεθνής αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για την αποκατάσταση και την επανάχρηση του ξενοδοχείου Ξενία στη Βυτίνα ξαναφέρνει στο προσκήνιο το ζήτημα της τύχης των Ξενία, του δικτύου κρατικών ξενοδοχείων που δημιουργήθηκε στη μεταπολεμική Ελλάδα. Με αφορμή τον διαγωνισμό, το DOMa διοργανώνει ημερίδα στο Μουσείο Μπενάκη, όπου συζητούν αρχιτέκτονες, ακαδημαϊκοί, φωτογράφοι τοπίου και θεωρητικοί της αρχιτεκτονικής.
Ένα φιλόδοξο κρατικό πρόγραμμα
Το πρόγραμμα των Ξενία ξεκίνησε το 1950 και τα πρώτα ξενοδοχεία παραδόθηκαν το 1953. Οι μονάδες έφεραν διαφορετικές ονομασίες, συχνά εμπνευσμένες από τη μυθολογία, και χωροθετήθηκαν σε περιοχές με ιδιαίτερο φυσικό κάλλος ή αρχαιολογικό ενδιαφέρον. Στόχος ήταν η ανάπτυξη του ελληνικού τουρισμού μέσα από σύγχρονες μονάδες φιλοξενίας, που θα έφερναν τον επισκέπτη σε επαφή με τον φυσικό και πολιτιστικό πλούτο της χώρας.
Το 1962 ο ΕΟΤ διαφήμιζε τις μονάδες που λειτουργούσαν ήδη στην ηπειρωτική Ελλάδα, από τη Φλώρινα, τον Βόλο και τα Ιωάννινα έως την Ανδρίτσαινα και το Ναύπλιο, με το σύνθημα «Πρότυπος πολιτισμένη εξυπηρέτησις».
Η Ίρις Λυκουριώτη, καθηγήτρια του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, συνδέει τα Ξενία με μια ευρύτερη κοινωνική αλλαγή. Όπως εξηγεί, δημιουργήθηκαν σε μια περίοδο που ο παραθερισμός άρχιζε να θεωρείται κοινωνικό αγαθό. Η καθιέρωση των διακοπών μετ’ αποδοχών διεύρυνε τις δυνατότητες των εργαζομένων και το δίκτυο του ΕΟΤ, με τις σχετικά προσιτές τιμές του, επιχείρησε να τις κάνει προσβάσιμες σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Μετά τη Μεταπολίτευση, η άνθηση του ιδιωτικού ξενοδοχειακού τομέα και η σταδιακή αποχώρηση του κράτους από τη διαχείριση των τουριστικών υποδομών σηματοδότησαν την αρχή της παρακμής του δικτύου.
Η αξία της αρχιτεκτονικής και η λεπτή γραμμή της παρέμβασης
Ο επίκουρος καθηγητής του ΕΜΠ Μανώλης Σταυρακάκης σημειώνει ότι τα Ξενία τοποθετήθηκαν σε εύθραυστους τόπους και τοπία ιδιαίτερης ομορφιάς, όπου σήμερα δεν θα σκεφτόμασταν να χτίσουμε. Κατά τον ίδιο, η μεγαλύτερη πρόκληση είναι ο τρόπος των παρεμβάσεων: πρέπει να γίνουν «σχεδόν χειρουργικά» και από κάποιον που εκτιμά την ποιότητά τους. Θεωρεί αυτονόητο ότι τα κτίρια δεν πρέπει να επεκταθούν, αφού το μέγεθος αποτελεί αισθητική ποιότητα.
Ο Σταυρακάκης αναφέρεται και στα Ξενία που κατεδαφίστηκαν, όπως το Ξενία Ηρακλείου του Άρη Κωνσταντινίδη. Εκτιμά ότι, ακόμη και ως ερείπιο, θα είχε πολιτισμική αξία για την ιστορία της πόλης.
Ο αρχιτέκτονας Ηλίας Παπαγεωργίου υποστηρίζει ότι τα Ξενία παραμένουν διαχρονικά, επειδή βασίζονταν σε σαφή αρχιτεκτονική ιδέα και συνεκτική προσέγγιση. Στα Ξενία, όπως λέει, πρωταγωνιστεί το ίδιο το αρχιτεκτονικό έργο και όχι η σκηνογραφία των εσωτερικών χώρων.
Προϋποθέσεις για μια νέα ζωή
Για τον Παπαγεωργίου, ένα από τα βασικά προβλήματα είναι η δυσκαμψία του Δημοσίου. Ένα πολύ δεσμευτικό πλαίσιο, που δεν επιτρέπει στα κτίρια να καλύψουν σύγχρονες ανάγκες ενός ιδιοκτήτη, καθιστά δύσκολη κάθε παρέμβαση. Προτείνει να διατηρείται η αρχιτεκτονική συνοχή τους, αλλά να υπάρχει και ελευθερία εκσυγχρονισμού. Εκτιμά ακόμη ότι θα μπορούσαν να προβλεφθούν διαφορετικές βαθμίδες προστασίας, ανάλογα με την αξία και την κατάσταση κάθε μονάδας.
Κατά τον ίδιο, η χρήση δεν χρειάζεται να είναι απαραίτητα τουριστική, καθώς η λεγόμενη adaptive reuse επιτρέπει να αξιοποιηθεί ένα κτίριο με άλλον τρόπο. Ως παράδειγμα αναφέρει τους διαγωνισμούς της Γαλλίας για δημόσια ακίνητα, όπου ο επενδυτής καταθέτει ολοκληρωμένη πρόταση για τη χρήση και την αξιοποίηση, ενώ το Δημόσιο αξιολογεί και επιλέγει.
Η Ίρις Λυκουριώτη διατυπώνει διαφορετική προσέγγιση. Θεωρεί ότι η διάσωση της δημόσιας περιουσίας δεν μπορεί να εξαρτάται από την πρωτοβουλία ή τη γενναιοδωρία ιδιωτών. Αντί για σχέση πατρωνίας, με ένα αδύναμο κράτος και έναν ιδιώτη στον ρόλο του ευεργέτη, προκρίνει ένα ισχυρό, διαφανές και συμμετοχικό Δημόσιο, με πόρους από τη φορολογία.







