Astronautilia: το διαστημικό έπος στα ομηρικά ελληνικά που έγραψε ένας Τσέχος ψυχολόγος
Με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Βάτσλαβ Πίνκαβα, γνωστού ως Γιαν Κρεσάντλο, επανεκδίδεται η «Astronautilia», έπος 6.575 εξαμέτρων στα αρχαία ελληνικά.

Ένα επιστημονικής φαντασίας έπος γραμμένο σε περίπου 6.575 εξάμετρους στίχους στην ομηρική γλώσσα επανέρχεται φέτος στο προσκήνιο, με νέα έντυπη έκδοση και δωρεάν ψηφιακή πρόσβαση. Πρόκειται για την «Astronautilia» του Τσέχου κλινικού ψυχολόγου Βάτσλαβ Πίνκαβα, που έγινε γνωστός ως Γιαν Κρεσάντλο. Η επανέκδοση γίνεται με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό ετών από τη γέννησή του.
Το έργο εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1995 στην Πράγα, λίγο μετά τον θάνατο του δημιουργού του, και για χρόνια παρέμεινε γνωστό μόνο σε λίγους ειδικούς.
Ένα πρόβατο και η τύχη του Σύμπαντος
Η υπόθεση διαδραματίζεται στο μακρινό μέλλον. Οι άνθρωποι ανακαλύπτουν ότι η ύπαρξη του Σύμπαντος εξαρτάται από ένα πρόβατο: σύμφωνα με μια αλλόκοτη εφαρμογή της κβαντικής θεωρίας, ο κόσμος συνεχίζει να υπάρχει όσο το ζώο τον παρατηρεί. Όταν ένας μηχανικός ονόματι Μάντις απάγει το πρόβατο και χάνεται στο Διάστημα, ο αρχηγός της αστυνομίας Νέμο αναλαμβάνει να το βρει. Με ένα παλιό διαστημόπλοιο και πλήρωμα από ανθρώπους, ρομπότ και παράξενα πλάσματα, ταξιδεύει από πλανήτη σε πλανήτη για να σώσει το Σύμπαν.
Για να αποδώσει διαστημόπλοια, υπολογιστές και εξωγήινους στη γλώσσα του Ομήρου, ο Κρεσάντλο στηρίχθηκε στη γλωσσική εφευρετικότητα. Όπως εξηγεί ο δρ Στέφαν Βάιζε, ειδικός στην Αρχαία Ελληνική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Βούπερταλ, χρησιμοποίησε το ναυτικό λεξιλόγιο των ομηρικών επών για τα ταξίδια στο Διάστημα. Το «ποντοπορεύειν» έγινε «ἀστροπορεύειν», τα ρομπότ εμφανίζονται ως «ῥόβοτοι» και οι υπολογιστές ως «ὑπολογισταί» ή «κομπουτῆρες». Σε άλλα σημεία δανείστηκε λέξεις από την αγγλική και τη νέα ελληνική.
Μια ζωή σημαδεμένη από τις ανατροπές
Ο Κρεσάντλο γεννήθηκε στην Πράγα το 1926. Κατά τη γερμανική κατοχή αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το σχολείο και να μαθητεύσει ως φαρμακοποιός. Μετά τον πόλεμο επέστρεψε στις σπουδές του, όμως η κομμουνιστική επικράτηση του 1948 ανέτρεψε ξανά τα σχέδιά του. Κατηγορήθηκε για πολιτικούς λόγους ότι οργάνωνε ένοπλη εξέγερση και, παρότι απαλλάχθηκε, δεν μπόρεσε να συνεχίσει τις σπουδές Αγγλικής Φιλολογίας και Φιλοσοφίας και στράφηκε στην Ψυχολογία.
Μετά τη σοβιετική εισβολή του 1968 εγκατέλειψε την Τσεχοσλοβακία και εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στη Βρετανία, όπου εργάστηκε ως κλινικός ψυχολόγος σε νοσοκομείο του Κόλτσεστερ. Η λογοτεχνική του πορεία άρχισε ουσιαστικά μετά τη συνταξιοδότησή του, το 1982. Ο γιος του, Βάτσλαβ Ζ.Τζ. Πίνκαβα, θυμάται ότι ο πατέρας του επέμενε να μιλούν τσεχικά στο σπίτι και ότι δημιούργησε χορωδία για την κοινότητα των συμπατριωτών του στη Βρετανία.
Την περιγραφή του πατέρα του ο γιος την συνοψίζει ως εξής: «Ήταν σαν πλάσμα παραμυθιού, ένας ανθρώπινος μονόκερος». Τον θυμάται ως ποιητή, συγγραφέα, ζωγράφο, μουσικό, μαθηματικό και μελισσοκόμο, με εκπληκτική μνήμη. Αναφέρει επίσης ότι μπορούσε να γράφει ταυτόχρονα δύο διαφορετικές προτάσεις, μία με κάθε χέρι.
Από τα θρανία του Γυμνασίου στο έπος
Η σχέση του με την ελληνική γλώσσα ξεκίνησε στο Γυμνάσιο Μπένες της Πράγας, χάρη στην καθηγήτριά του Άννα Σλοβάτσκοβα, στην οποία αφιέρωσε αργότερα την «Astronautilia». Εκείνη ζητούσε από τους μαθητές να αποστηθίζουν αποσπάσματα του Ομήρου. Σύμφωνα με τον γιο του, ο νεαρός Πίνκαβα θυμόταν όχι μόνο το απόσπασμα που είχε ανατεθεί, αλλά όλους τους στίχους της χρονιάς και απήγγελλε μέχρι που χτύπησε το κουδούνι. Στο πρώτο του μυθιστόρημα, το 1984, συμπεριέλαβε παρωδιακό ύμνο στον Στάλιν στα αρχαία ελληνικά, ενώ είχε μεταφράσει στα τσεχικά και τη «Βατραχομυομαχία».
Το να γράψει ομηρικό έπος ήταν, κατά τον γιο του, επιθυμία ολόκληρης της ζωής του. Όταν ένιωσε ότι πλησίαζε το τέλος, το έγραψε μέσα σε εννέα μήνες, με τη μετάφραση σε τσεχικούς εξάμετρους και τη δακτυλογράφηση να περιλαμβάνονται στο διάστημα αυτό. Σε ποίημα της ίδιας περιόδου περιέγραφε με αυτοσαρκασμό το εγχείρημα, γράφοντας ότι το ανέλαβε «από θράσος, περηφάνια και ματαιοδοξία». Ολοκλήρωσε το έργο τον Φεβρουάριο του 1994 και πέθανε τον Αύγουστο του 1995 από καρκίνο, χωρίς να το δει τυπωμένο.







