Τσεχοσλοβακικός κινηματογράφος: από το Νέο Κύμα στα παραμύθια της φυγής
Η πορεία του Νέου Κύματος της Τσεχοσλοβακίας και η στροφή προς το φανταστικό και τις οικογενειακές ταινίες μετά την εισβολή του 1968.

Από τα μέσα της δεκαετίας του ’60, μια γενιά Τσέχων και Σλοβάκων κινηματογραφιστών αξιοποίησε τη σταδιακή χαλάρωση της λογοκρισίας του κομμουνιστικού καθεστώτος και δημιούργησε μια σειρά ταινιών με καινοτόμα αφηγηματικά και στιλιστικά στοιχεία. Με αλληγορίες, αυτοσχεδιασμό και έντονο πειραματισμό στη φόρμα, τα έργα τους αμφισβητούσαν τις πρακτικές ενός καταπιεστικού συστήματος. Λίγα χρόνια αργότερα, η στροφή προς το φανταστικό έγινε για πολλούς δημιουργούς η μοναδική διέξοδος.
Το Νέο Κύμα και η Άνοιξη της Πράγας
Στους πρωτεργάτες του άτυπου αυτού κινήματος συγκαταλέγονται ο Γιαν Νέμετς, η Βέρα Χιτίλοβα, ο Μίλος Φόρμαν, ο Γιάρομιλ Γιρές, ο Γίρι Μέντζελ, ο Γιουράι Χερτς, ο Έβαλντ Σορμ και ο Βόιτσεκ Γιάσνι. Διέφεραν αρκετά μεταξύ τους σε ύφος και θεματικές. Η δημιουργική έκρηξη κορυφώθηκε το 1968, με την Άνοιξη της Πράγας και την άνοδο στην εξουσία του Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ, ο οποίος υποσχόταν περαιτέρω μεταρρυθμίσεις και «έναν σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο».
Η Άνοιξη διήρκεσε μόλις οκτώ μήνες. Στις 21 Αυγούστου 1968 σοβιετικά στρατεύματα εισέβαλαν στη χώρα και ξεκίνησε μια περίοδος δημιουργικής ανελευθερίας. Για όσους καλλιτέχνες έμειναν στην Τσεχοσλοβακία, η φυγή στη φαντασία και οι ανώδυνες ταινίες για όλη την οικογένεια αποτέλεσαν τη μοναδική διέξοδο.
Οι ρίζες του παραμυθιού στη μεγάλη οθόνη
Η τάση αυτή δεν ήταν εντελώς καινούργια. Ήδη από τη δεκαετία του ’50, η κινηματογραφική βιομηχανία της χώρας παρήγαγε απλοϊκές ταινίες φαντασίας με εμπορικά κριτήρια, που απευθύνονταν κυρίως σε παιδιά, με πιο χαρακτηριστικές εκείνες του Μπόριβοϊ Ζέμαν. Αξιόλογα δείγματα εμφανίστηκαν μόνο όταν η τάση συναντήθηκε με το ταλέντο του Νέου Κύματος και με τη γενικότερη καλλιτεχνική άνθηση της επόμενης δεκαετίας.
Ίχνη του φανταστικού υπήρχαν, μέσα από σουρεαλιστικά και γκροτέσκ στοιχεία, σε σημαντικές ταινίες του ρεύματος. Παραδείγματα είναι το «Josef Kilián» (1965) του Πάβελ Γιούρατσεκ, με καφκικές αποχρώσεις, και το ψυχεδελικό «Fruit of Paradise» (1970) της Βέρα Χιτίλοβα, μια πειραματική αλληγορική εκδοχή της ιστορίας του Αδάμ και της Εύας.
Η πιο αξιόλογη καθαρόαιμη παραμυθένια ταινία του Νέου Κύματος ήταν το «The Cassandra Cat» («Až přijde kocour», 1963) του Βόιτσεκ Γιάσνι. Ένα τσίρκο φτάνει σε μια μικρή πόλη με μια γάτα που φορά γυαλιά ηλίου. Όταν τα βγάζει, χρωματίζει τους ανθρώπους ανάλογα με τον χαρακτήρα τους και αποκαλύπτει τα αληθινά τους αισθήματα. Πολλοί κάτοικοι οργίζονται και ξεκινούν κυνήγι της γάτας.
Η ταινία περιλαμβάνει μουσικοχορευτικές σκηνές, πολύχρωμα εφέ και θεαματικά νούμερα στην παράδοση του Μαύρου Θεάτρου της Πράγας, ενώ περνά και ένα μήνυμα ενάντια στην κοινωνική υποκρισία. Αποσπάσθηκε σε αυτήν το Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ Καννών.







